Сыр бойының рухани шырақшысы

Базар қожа туралы ел арасында тараған шежірелік деректер мен аңыз-әңгімелер аз емес. Алайда оның өмір жолын толық қамтитын ғылыми зерттеулер мен нақты тарихи құжаттар әзірге жеткіліксіз. Сондықтан баба туралы мәліметтерді сөз еткенде, тарихи дерек пен халық жадында сақталған аңыздық нұсқаларды ажырата қараған жөн. Ел аузындағы шежірелік деректерде оның шамамен 1750 жылы дүниеге келгені айтылады. Шежірелік әңгімелерге сүйенсек, Базар қожаның өмір жолы ел басына күн туған алмағайып кезеңмен байланысты.

XVIII ғасырда қазақ даласы сыртқы жаулардың шапқыншылығын, ел мен жер үшін күрестің ауыр зардабын бастан өткерді. Сыр бойындағы елді мекендерге де қауіп төнген. Хиуа тарапынан жасалған шабуылдар салдарынан ауылдар тоналып, мал-мүлік айдалып, адамдар тұтқынға түскен кездер болған. Осындай аласапыран шақта Ақмешіт маңын мекендеген Әззер ахунның ауылына да жау шауып, елдің берекесін кетіргені жөнінде дерек сақталған. Сол ауылдағы Әззер ахунның ұлы Ыбырайым да тұтқынға түсіп, туған жұртынан жыраққа кетеді. Аталған шапқыншылықтың нақты қай жылы болғаны белгісіз. Туған жерінен жыраққа кеткен Ыбырайым тағдырдың талай сынын көреді. Ел аузындағы әңгімеде ол он бір-он екі жас шамасында Қазалы өңірін жайлаған Шой есімді байдың қолына түседі. Байдың Бегімбет деген ұлы болғаны, ал Ыбырайымның қой бағуға жегілгені айтылады. Жас баланың өмірі ауыр еңбекпен, жат жерде өткен күндермен жалғасады. Бірақ халық жадында оның қарапайым қойшы баладан ел құрметтеген Базар қожаға айналу жолы ерекше оқиғалармен өріледі.

Аңыз бойынша, бір күні қой бағып жүріп шаршаған Ыбырайым жол жиегіне қисайып ұйықтап қалады. Сол маңнан өткен байдың қыздары оның бас тұсынан жалын шашқан қос шырақтай нұрды байқайды. Таңғалған олар үйге асығып келіп, әкелеріне қойшы баланың басында шырақ жанып тұрғанын айтады. Мұны естіген Шой баланы алдырып, бас киімін шештіреді. Сонда оның төбесінде ерекше айдар бар екені көрінеді. Бай сол айдарды кесіп алмақ болғанда, бала жылап: «Әкем қойған еді, оған тимеңізші», – деп жалынған деседі. Әкесінен қалған белгісін қорғаған баланың өтінішіне қарамастан, байдың әйелі айдарды кесіп алып, қыздарына береді. Осы оқиғадан кейін аңызда тағы бір тосын жайт баяндалады. Бай әйелінің қол-аяғы тартылып, денесі жансызданғандай күйге түседі. Дертінің себебін ешкім түсіндіре алмай, оны емдетудің жолын іздейді. Бұл кезде ел арасында үш жүзге пір болған Мүсірәлі қожаның ұлы Қосым қожаның есімі кеңінен танылған екен. Науқас әйелді емдету мақсатында Қосым қожаға хабар жіберіледі.

Қосым қожа қасындағы серіктерімен бай ауылына бет алады. Жол үстінде биік нұраның бауырынан екі иығынан шырақ жанғандай ерекше нұр шашып тұрған бейнені көреді. Қасындағы адамдарынан мұны байқаған-байқамағанын сұрағанда, олар ештеңе көрмегенін айтады. Сонда Қосым қожа көрген көріністің тегін емес екенін аңғарып, нұр иесіне жолығуды ұйғарады. Жақындап келсе, қой бағып жүрген жас бала екен. Қосым қожа баламен тілдесіп, жөн сұрайды. Әңгіме барысында оның өзі іздеп келе жатқан ауылдың қойшысы екенін біледі. Баланың болмысын байқағысы келген Қосым қожа онымен ауылға дейін жарысуды ұсынады. Ыбырайымның астында күйі нашар, ақсақ ала тай болғандықтан, ол әуелде келіспейді. Алайда Қосым қожаның қолқа салуымен жарысуға мәжбүр болады. Ақсақ тайға мінген бала бәрінен озып, ауылға бірінші жетеді. Осы жайт Қосым қожаның бала бойындағы өзгеше қасиетке деген сенімін арттыра түседі. Бай ауылы қадірлі қонақты құрметпен қарсы алып, алдына кілем төсеп, сый-сияпат көрсетеді. Қосым қожа науқас әйелдің жайын сұрап, оны емдеу мәселесін қарастырады. Сонымен бірге қойшы баланы қасына шақырып, өткен-кеткенді әңгімелесіп, оның өмір жолын білгісі келеді. Сұрақтарына жауап алған сайын баланың бойындағы ерекше қасиетке көзі жете түседі. Әңгіме арасында Қосым қожа байға әйелінің сырқаты балаға жасаған зәбірімен байланысты екенін айтып, оны енді қорлық көрмей, өз баласындай қабылдауға кеңес береді. Баланың қадірін танып, оған мейірім көрсету қажеттігін ескертеді. Бай Қосым қожаның сөзін қабыл алып, Ыбырайымды өзінің Мамыт есімді ұлымен еншілес етіп, отбасының бір мүшесіндей көретін болады. Осылайша тағдыр тәлкегіне түскен жетім баланың өмірінде жаңа кезең басталады. Бұрын жат жерде жалшылықта жүрген бала енді ел ішінде өз орнын таба бастайды.

Аңыз бойынша Қосым қожа баладан оның шыққан тегін сұрайды. Сонда Ыбырайым елін жау шауып, өзі тұтқынға түскенін, әкесінің Әззер екенін және Қылыш қожа әулетінен тарайтынын айтады. Бұл дерек баланың тегін ғана емес, оның өмір жолындағы үзіліп қалған тарихи сабақтастықты да аңғартады. Қосым қожа оған жаңа ат беріп, осы өңірде қоныс теуіп, елмен біте қайнасып өмір сүруге бағыт көрсетеді. Қосым қожа: «Енді сен осы араның қожасысың, мына отырғандар сенің ағайын-жұртың, бұдан былай атың Базарқожа болсын» дейді. Содан бері Ыбырайымның есімі Базар қожа аталып, оның кейінгі ғұмыры ел жадында осы атпен сақталған деседі.

Қосым қожаның Базар қожаның болмысын сынағаны жөнінде де аңыз бар. Бірде ол ауылдағы буаз құнажынның ішінде қандай бұзау бар екенін сұрайды. Базар қожа оның ішінде маңдайында меңі жоқ қара ұрғашы бұзау барын айтып, болжамын дәл жеткізеді. Осындай оқиғалар арқылы Базар қожаның ерекше қабілеті туралы түсінік қалыптасып, оның есімі бірте-бірте ел арасына тарай бастайды.

Базар қожаның өміріне қатысты тағы бір аңызда оның есейген шағында жылқы бағуға шыққаны айтылады. Бір күні ол серіктеріне малды қарауды тапсырып, өзі жолға жиналады. Жолда кездескен жолаушылар бір байдың қызы ауыр науқасқа шалдыққанын, оны дертінен айықтырған адамға қызын беруге уәде еткенін жеткізеді. Базар қожа айтылған ауылға барып, науқас қызға ем жасайды. Аңыз бойынша, арада көп уақыт өтпей, қыз сырқатынан айығады. Бай уәдесіне берік болып, қызын оған қосуға ниет білдіргенімен, Базар қожа бірден келіспейді. Кейін ол өз жұртын іздеп жолға шығады. Ел ішіндегі үлкен қариялардың бірі оған: «Келген жағыңа жағымды болсаң, сол елден қыз ал, берекең тасиды» деген өсиет айтады. Осы сөзді көңіліне түйген Базар қожа өзі емдеген қыздың ауылына қайта оралып, оған үйленеді. Ел аузындағы нұсқаларда, оның сол өңірмен біржола байланысып, шаңырақ көтеріп, ұрпақ өрбітуімен сабақтастырылады.

Халық жадындағы Базар қожа қиындық көрген жанға қол ұшын созған, науқастың дертіне шипа іздеген, жұртты имандылық пен мейірімге үндеген тұлға. Оның емшілік қасиеті, көріпкелдігі, рухани тазалығы жиі айтылады. Мұндай сипаттар қазақ қоғамындағы әулиелердің халық өмірінде атқарған қызметімен сабақтас. Олар ел ішінде діни тұлғалығымен қатар қиын сәтте ақыл сұрайтын, рухани демеу іздеп баратын, адамгершілікке шақыратын бедел иелері ретінде де танылған. Базар қожа туралы әңгімелер Сыр бойындағы діни-ағартушылық дәстүрдің халықтық сипаттарын танытатын құнды рухани мұра болып саналады.

Базар қожаның есімін бүгінге жеткізген басты тарихи жәдігерлердің бірі – оның кесенесі. Кесене Қазалы өңіріндегі тарихи-мәдени мұра нысандарының қатарында аталады. Ел арасында зиярат орны ретінде танылған қасиетті мекеннің сақталуы бабаға деген құрметтің және ұрпақ сабақтастығының айғағы. Тарихи жәдігер Бекарыстан би ауылынан шамамен 15 шақырым жерде орналасқан. Қам кірпіштен тұрғызылған сәулет ескерткішін 1981 жылы тарихи және мәдени ескерткіштерді қорғау қоғамының экспедициясы зерттеген. Нысанның мемлекеттік қорғау мәртебесі мен республикалық санатқа жатқызылуы туралы деректерді ресми ескерткіштер тізілімімен салыстыра нақтылау оның тарихи сипаттамасын ғылыми тұрғыдан толықтыра түсер еді.

Сәулеттік құрылымы жағынан Базар қожа кесенесі дәстүрлі жергілікті құрылыс өнерінің ерекшеліктерін танытады. Кесене шикі, яғни қам кірпіштен тұрғызылған. Күмбезі дөңгелек тұғыр үстінен көтеріліп, ғимараттың жалпы бітіміне үйлесімді пішін береді. Алдыңғы беті ішке қарай біртіндеп кішірейетін үш аркалы порталмен ерекшеленеді. Порталдың екі жағы негізгі құрылыммен тұтастырыла салынып, саздан құйылған мұнара тәрізді сәндік элементтермен көмкерілген. Күмбез астындағы төменгі бөліктің қабырғасы шығыңқы белдеумен өрнектеліп, сыланған. Осындай сәулеттік шешімдер кесенеге өзіндік көркемдік сипат беріп, оның жергілікті құрылыс дәстүрімен байланысын аңғартады. Кесененің тарихи маңызы оның құрылыс ерекшелігімен ғана шектелмейді. Белгілі бір кезеңнің сәулет өнерінен хабар беретін материалдық мұра әрі халықтың рухани жадын сақтаған киелі орын. Осындай ескерткіштер арқылы өткен дәуірдің дүниетанымы, жергілікті құрылыс тәсілдері, әулиелерді қадірлеу дәстүрі мен зиярат мәдениеті туралы түсінік қалыптасады. Сондықтан кесенені сақтау, оның тарихын ғылыми негізде зерттеу, сәулеттік ерекшеліктерін құжаттау және кейінгі ұрпаққа таныту өлкетану жұмыстарының маңызды бағыттарының бірі.

Бүгінде баба кесенесінің маңында зиярат етушілерге арналған тілеухана салынған. Ұрпақтары да кесене жанына ескерткіш-белгі орнатып, ата есімін ұлықтауға үлес қосқан. Игі істер тарихи жадыны жаңғыртып, ұрпақтың өз тамырына деген құрметін арттырудың көрінісі. Алайда рухани мұраны ұлықтау зиярат етумен шектелмеуі керек. Базар қожаның өмір жолына қатысты ауызша деректерді жинақтау, шежірелік мәліметтерді салыстыру, кесененің сәулеттік ерекшеліктерін зерттеу және қолда бар жазбаларды ғылыми айналымға енгізу де баба мұрасын сақтаудың маңызды жолдары болып табылады.

Базар қожа есімі арада ғасырлар өтсе де, Сыр бойының рухани тарихындағы тағылымды тұлғалардың бірі ретінде ұмытылған жоқ. Оның өмірі туралы әңгімелерде даланың кеңдігі, халықтың сенімі, мейірім мен қайырымдылықтың қадірі қатар өріледі. Тағдырдың талай тауқыметін көрген жетім баланың ел құрметтеген рухани тұлғаға айналуы туралы аңыздар халықтың әділетке, ізгілікке және адам бойындағы асыл қасиеттерге деген сенімін бейнелейді.

Базар қожа мұрасы өткеннің естелігі, бүгінгі ұрпаққа ой салатын рухани құндылық. Оның есімін ардақтау арқылы бір тұлғаның өмір жолын еске алмаймыз. Сонымен бірге Сыр бойындағы діни-ағартушылық дәстүрдің, шежірелік танымның және тарихи жадының сабақтастығын бағамдаймыз. Ел аузында сақталған аңыздар мен баба кесенесі осы сабақтастықтың бір-бірін толықтыратын екі арнасы.

Халықтың тұлғаға берген бағасы оның атақ-даңқымен ғана өлшенбейді. Адамның артында қалдырған өнегесі, ел жадындағы орны және кейінгі ұрпаққа жеткен рухани мұрасы да оның қадір-қасиетін танытады. Базар қожаның есімі ғасырлар бойы сақталып, кесенесінің ел жадындағы қасиетті орынға айналуы соның айғағы. Оның өміріне қатысты деректерді байыппен зерделеп, аңыз бен тарихи мәліметтің ара-жігін ажырата отырып зерттеу баба мұрасын тереңірек тануға жол ашады. Өйткені атадан қалған сөз асыл қазына, ал ел жадында сақталған өнеге уақыт өткен сайын мәні арта түсетін рухани байлық.