Қарғыс ұратыны рас па?
Ата-анамыз бізді ес білгелі «Қарғыс алма, алғыс ал» деп тәрбиеледі. Бұл сөз санамызға терең бойлап, тіпті бес күн жалғанда да ешкімнің ала жібін аттамауға, әркімнің көңіліне қаяу салмауға үйретті. Қарғыс дегенді естісек, бойымыз тітіркеніп, көңіл-күйіміз құбыла жөнелетіні рас. Өмірдің өзі әртүрлі сынаққа толы. Жалғандыққа ұмтылғандар да, арамдықты алдына шығарғандар да бар. Әрине, олардың тура жолдан тайып, талай адамның наласы мен қарғысына қалатыны заңдылық.Қазақта «Жүйелі сөз жүйесін табады, жүйесіз сөз иесін табады» деген тәмсіл бар. Сол сияқты, қарғыс та тек тектен-текке айтылмайды. Ол көбіне ашу мен ызадан туады. Біреу екіншіден жәбір көргенде, жүрегіндегі зарын қарғыс арқылы жеткізеді. Ғалымдар оны парапсихологияда тіршілік иесінің кері әсерлі қуаты ретінде қарастырады.
Атамыз қазақ ежелден қарғысқа сақ қараған. Түркі жазбаларында бұл сөзге қатысты деректер кездеседі. Мысалы, Махмуд Қашқаридің сөздігінде «қарғыс» мағынасындағы сөздер – қарғағ, қарғыш – ретінде көрсетілген. Сол кезеңде бұл ұғымдар ұрыс, балағаттау, ашу, қаһар, жаза сияқты мағыналарды білдірген. Якут тілінде харгыс сөзі «кедергі, бөгет, қиындық туғызу» дегенді білдіреді.
Өмірде кейде қарғыстың әсері қатты болады. Бір әулеттің тұқымы азайып, кейде мүлдем жоғалып кететін жағдайлар кездеседі. Тарихымызда халыққа ауыртпалық әкелген кейбір тұлғалардың өмірінің соңы қайғылы аяқталғанын жоққа шығара алмаймыз. Бұл – қарғыстың күші мен халқымыздың әділдігі туралы айғақ.
Қазақта «Қара жерді жамандама, қайтып сонда барасың, Қауым елді жамандама, қарғысына қаларсың» деген нақыл бар. Көнекөз қариялар әрқашан қарғыстан сақтанып, ренішін сыпайылықпен жеткізуді меңгерген. Әжелеріміз ешқашан қарғыс айтпай, «Тұқымың жайылғыр» деп тілек білдірген, өйткені жаман тілек өзіне қайта оралатынын білетін.
Бүгінде кейде қарғыс сөзін жастар да, егде кісілер де елемейді. Алайда теріс баталар, әсіресе өз бауырына немесе баласына айтылған қарғыс, өмірге ауыр салмақ әкеледі. Сондықтан біз аузымызды ашарда не айтатынымызды ойлап, әрқашан сыпайылыққа мән беруіміз керек. Ұрпаққа деген қамқорлық та осыдан басталады. Олардың қарғыс алмауы үшін әрбір сөзімізді абайлап айту – біздің борышымыз.
Қазақ «Бір елі ауызға, екі елі қақпақ» дейді. Сөздің күші мен қадірін осыдан аңғаруға болады. Алғыс пен сыйластық, сыпайылық пен мейірімділік – өмірдің ең сенімді қорғанысы. Ал қарғыс – тылсым күш, оны теріс бағытта пайдалану мүмкін емес.
«Жүйелі қарғыс алты атадан өтіп, жетінші ұрпақта түгесіледі» екен. Сондықтан әрқайсымыз өз ісімізге жауапкершілікпен қарап, айналамызға жақсылық жасауға тырысуымыз қажет. Жақсылық жасау мүмкін болмаса да, кем дегенде басқаларға зиян келтіретін қиянаттан, әділетсіздік пен реніш тудыратын әрекеттерден аулақ болайық. Өйткені біреуіне жасаған жамандық – бірден біздің емес, алдағы буындарға ауыртпалық әкелуі мүмкін. Адалдық, мейірімділік пен әділдік – ұрпаққа аманат болып қалатын асыл қасиеттер. Сол арқылы біз өзіміздің ғана емес, жеті буынға жетерлік боларлық ізгілік орната аламыз.
Арайлым ЖҮСІПОВА
