«Ел не дейді?» синдромы: Қазақ қоғамындағы көзге көрінбейтін қысым

Жастардың көбі мамандық таңдауда өз арманына емес, қоғамның пікіріне сүйенеді. Біреу инженер болғысы келеді, бірақ туыстары мен достарының «бухгалтерлік әлдеқайда абыройлы» дегенінен өз таңдауынан бас тартады. Сол сияқты әлеуметтік желілердегі пікірлерге қарап, киімін немесе стилін өзгертетін жастар да аз емес. Кейде олар өздерінің шынайы қалауын емес, өзгелерге ұнайтын бейнені қалыптастыруға тырысады. Бұл – қазіргі қазақ қоғамында «ел не дейді?» деген сөздің қалай адам өмірін бағыттайтынының нақты көрінісі.

Қазақ қоғамында бұл тіркес жай ғана сөз емес – ол шешім қабылдауға әсер ететін, адамның таңдауын тұқыртып, тіпті тағдырды өзгерте алатын алпауыт күшке айналған сөз. Кей жағдайда бір ғана ескерту, жай сын-пікір адамның өмір жолын мүлде басқа арнаға бұрып жібереді. Адамның өмірлік бағытын өзгертіп, тұрмыс құруы, тіпті киіну стилі мен өмір сүру салтына дейін осы бір сұрақтың көлеңкесінде қатар жүреді.

Бұл сөзді естіген сәтте адам өз қалауларын бір шетке ысырып қойып, қоғамның бағасын ойлай бастайды. Іштей күмән пайда болады: «Шынымен, менікі дұрыс па?» Көп жағдайда бұл – көзге көрінбейтін әлеуметтік бақылау механизмі. Бұл заң да емес, талап та емес. Бірақ ықпалы – өте күшті. Ол кейде адамның ішкі еркіндігінен де үстем түседі.

Соңғы жылдары қоғамтанушылар мен психологтар «ел не дейді?» құбылысын қазақ қоғамындағы маңызды әлеуметтік-психологиялық феномен ретінде қарастыра бастады. Өйткені ол тек дәстүр мен мәдениетке ғана емес, адамдардың психикалық денсаулығына, өмір сапасына, экономикалық белсенділікке де әсер етуде. Яғни мәселе жеке адамның тағдырында ғана емес, тұтас қоғамның дамуында болып отыр.

Ғалымдардың пікірінше, көшпелі қоғамда құқықтық институттар әлсіз дамығандықтан, әлеуметтік тәртіп көбіне жазылмаған моральдық нормалар арқылы реттелді. Сол нормалардың сақталуын қамтамасыз ететін негізгі құрал — қоғамдық пікір болды. «Ел не дейді?» деген сұрақ осы қоғамдық бақылаудың бейресми, бірақ өте ықпалды тетігіне айналды.

Сарапшылардың айтуынша, мұндай бақылау бірнеше маңызды әлеуметтік функция атқарды. Біріншіден, ол тәртіп пен тұрақтылықты сақтады. Әр адам өз әрекетінің бүкіл қауымға әсер ететінін түсініп, мінез-құлқын реттеп отырды. Екіншіден, қоғамдық пікір моральдық нормаларды бекітіп, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізудің тиімді механизмі болды. Үшіншіден, ол адамдардың өзара тәуелділігін күшейтіп, әлеуметтік тұтастықты қамтамасыз етті.

Алайда қазіргі кезеңде бұл құбылыстың мазмұны айтарлықтай өзгерді. Урбанизация, білім деңгейінің өсуі, экономикалық дербестіктің артуы және жеке тұлға құндылықтарының күшеюі қоғам құрылымын түбегейлі өзгертті. Қазіргі қала жағдайында адам бұрынғыдай қауымға толық тәуелді емес, жеке шешім қабылдау мүмкіндігі кеңейді.

Бүгінгі «ел не дейді?» бұрынғыдан күрделі. Егер дәстүрлі қоғамда қоғамдық пікір нақты қауым шеңберінде қалыптасса, қазір ол әлеуметтік желілерге, виртуалды ортаға ауысты. Кейбір жастар Инстаграмдағы пікірлерге қарап киімін немесе стилін өзгертеді. Қыз-келіншектер тұрмысқа шығу, жеке өмірде шешім қабылдау кезінде әлеуметтік қысым көріп, өз қалауларын кейінге қалдыруға мәжбүр болады.

Сондықтан бұл сұрақтың психологиялық салмағы бұрынғыдан да артып отыр. Мамандық таңдауда «абыройлы» кәсіпке басымдық беру, тұрмыс құрудағы қоғамдық қысым, ажырасуға қатысты айыптау – бәрі осы фактордың әсерінен туындайды.

Психологтар бұл құбылыстың адам психикасына екі түрлі әсері бар екенін айтады. Бір жағынан, қоғамдық пікірге бағдарлану адамды жауапкершілікке, тәртіпке, ортақ құндылықтарды сақтауға тәрбиелейді. Ол адамды өз әрекетінің салдарын ойлауға үйретеді. Әсіресе дәстүрлі мәдениетте бұл фактор әлеуметтік тұрақтылықтың маңызды кепілі болды.

Қоғамдағы басты міндет – қоғамдық пікір мен жеке таңдау арасындағы үйлесімділікті табу. Адам өз өмірлік шешімдерін қабылдағанда, қоғамның бағасын ескергенімен, өзінің ішкі құндылықтары мен жеке бақытына да мән беруі керек.Тұлғасы еркін, өз таңдауына сенімді адам ғана қоғамның дамуына шынайы үлес қоса алады. Ал бақытты адамдардан құралған қоғам – ең мықты қоғам.