Сөз төркіні тереңде

– Ау, мынау не масқара?! «Қыргүйек» деген не сөз? Мектепте үш жыл оқыған бала да «қыркүйек» деп жазуды біледі ғой! Сауат қайда, білім қайда? «Қыргүйек» деп жазып қойғаның не, мазақ қылғаның ба? – деп, жиенімнің жанына жақындай түсіп, әр әріптің қатесін бетіне басты.

Арғы жақта отырған інім Ермек те бұл «сауаттылық соғысына» аңдамай араласып кетті. Ермек өзінше заманауи тіл маманы болғысы келгендей:

– Жоқ, жеңеше, кейбір өңірлерде сөйлеу тіліне қарай дыбыстар ұяңдайды, бұған да түсіністікпен қарау керек, – деп араша түспек еді, Алма жеңешем оны да басып тастады.

– Тілдің жүйесі бар, ережесі бар. Әріптің орны бұзылса, сөздің де, ойдың да берекесі қашады.

Мазаны қашырған мына айқайдан әбден ығыр болған көкем Сәрсенбай сақалын саусағымен тарап, төсегінен баяу көтерілді. Бөлмедегілер көкемнің қабағы түйілгенін көріп, сап басылды.

– Ай, қарақтарым-ай, қалай жазса да олай жазсыншы! Жазса болды емес пе? Бір әріпке бола сонша даурыққандарыңа жөн болсын. Таласқандарың бір әріп болғанымен, ұқпағандарың тұтас мағына болып тұр ғой, – деді көкем даусын бәсеңдетіп. Бұл сөзге бәріміз ойланып қалдық. Сонда біз нені түсінбедік?

«Қыр» сөзінің мәні белгілі. Ен дала, белесті жота, көшпелі жұрттың жайлауы. «Гүйек» сөзі жеке тұрғанда дербес лексикалық мағына бермей, белгілі бір сөздің дыбыстық өзгеріске түскен нұсқасы болуы мүмкін. Ал «күйек» ше? деген сауал бәріміздің санамызды тілгілеп барады.

– «Көке» дедім мен қолымдағы қаламды шетке қойып. Жалпы «күйек» деген не өзі? Білуші ме едіңіз осы сөздің түпкі мағынасын? Әлде бұл да ұмытылған байырғы ұғым ба?

Сәрсенбай көкем бізге жалт көзбен қарап:

– Ау, осы сөзді, бұл сөзді де білмеуші ме едіңдер?! – деп терең бір күрсінді.

– Күйек деген – төрт түлік малдың, әсіресе қой-ешкінің шағылысу науқаны, яғни тоқты-толының, қошқар-текенің басын бір арнаға тоғыстыратын шақ. Жаз бойы қошқар мен текеге «күйек» деп аталатын мата немесе киіз жауып байлайды, бұл – мал ерте төлдеп, көктемде суыққа ұрынбасын деген дала заңы. Ал күз түсіп, өріс салқындап, қой қоңданған сәтте, дәл осы мезгілде сол күйекті ағытады. Содан «күйек түсті», «күйек ағытылды» дейді.

Көкем сөзін әрі сабақтады.

– Қырдың төсінде қошқар ағытылып, күйек науқаны басталатын мезгіл болғандықтан, бұл айды бабаларымыз «қыркүйек» деген. Сендердің «құргүйек» деп жаңылғандарың немесе «қыркүйек» деп әріп сипап отырғандарың – даланың мың жылдық өмір ырғағы мен шаруашылық салты ғой. Құр сөзді қуып, әріпті мін қылғанша, сөздің артындағы тіршілік философиясын түсінсеңдерші!

Алма жеңешем үнсіз қалды. Жаңа ғана «сауаттылық» деп байбалам салғанына ұялды ма, қолын артына қарай тығып, төмен қарады. Інім Ермек те көкемнің сөзіне ұйып, байырғы сөздің астарындағы дала даналығына таңдай қақты.