Утильалым жойылса, көлік арзандай ма?
Фото: ЖИ арқылы жасалды
Қазақстанда утильалым мәселесі бірнеше жылдан бері қоғамда қызу талқыланып келеді. Бір тарап бұл төлемді толық алып тастауды талап етсе, енді бірі оның отандық автокөлік өндірісін қорғауда маңызды рөл атқаратынын алға тартады. Сонда утильалым жойылса, көлік бағасы шынымен арзандай ма?
Утилизациялық алым немесе утильалым – автокөлікті импорттау немесе ел ішінде өндіру кезінде төленетін міндетті төлем. Ресми түрде бұл қаражат көліктерді болашақта қайта өңдеу және кәдеге жарату шығындарын өтеуге бағытталуы тиіс.
Алайда іс жүзінде утильалым отандық автокөлік өндірісін қолдау және сырттан келетін көліктердің санын шектеу тетігі ретінде де жұмыс істеп отыр.
Даулы төлемнің тарихы
Қазақстанда утильалым 2016 жылдан бастап енгізілді. Алғашқы жылдары төлемді жекеменшік оператор жинады. Кейін бұл жүйе қоғам тарапынан сынға ұшырап, 2022 жылы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың тапсырмасымен мемлекеттік бақылауға өтті.
Сол жылы утильалым мөлшерлемесі 50 пайызға қысқартылды. Соған қарамастан бұл мәселе күн тәртібінен түскен жоқ. 2026 жылғы қолданыстағы тарифтер бойынша жеңіл автокөліктерге салынатын утильалым көлемі қозғалтқыштың жұмыс көлеміне қарай шамамен 229 мың теңгеден 1,76 миллион теңгеге дейін жетеді.
Импортталатын көліктер үшін бұл төлем едәуір салмақ түсіреді. Әсіресе Ресей мен Беларусьтен әкелінетін көліктерге қатысты енгізілген қосымша коэффициенттер кейбір модельдердің бағасын бірнеше миллион теңгеге қымбаттатып отыр.
Утильалым жойылса не болады?
Сарапшылардың айтуынша, утильалым көліктің соңғы бағасына орта есеппен 15-25 пайыз аралығында әсер етеді. Кейбір жағдайларда бұл көрсеткіш одан да жоғары болуы мүмкін.
Сондықтан алым толық жойылған жағдайда импорттық көліктердің бағасы белгілі бір деңгейде арзандауы ықтимал. Кей сарапшылар кейбір модельдер 10-30 пайызға дейін төмендеуі мүмкін деп болжайды. Тіпті жекелеген көліктердің бағасы 3,5-4 миллион теңгеге дейін арзандауы мүмкін деген пікірлер де бар.
Алайда бұл барлық көлік дәл осындай көлемде арзандайды дегенді білдірмейді.
Неге баға күрт төмендемеуі мүмкін?
Көлік құны тек утильалымнан тұрмайды. Соңғы бағаға кедендік баж салығы, қосылған құн салығы, логистикалық шығындар, валюта бағамы және дилерлік үстемелер де әсер етеді.
Бұған қоса, утильалымның 2022 жылы екі есе қысқаруына қарамастан, автокөлік бағасында айтарлықтай төмендеу байқалмаған. Бұл нарықтағы басқа факторлардың да шешуші рөл атқаратынын көрсетті.
Сарапшылардың пікірінше, утильалым алынып тасталған күннің өзінде дилерлер бұрынғы маржасын сақтап қалуы мүмкін.
Отандық автопромға әсері қандай?
Соңғы жылдары Қазақстанда автокөлік құрастыру қарқынды дамып келеді. Сала өкілдерінің мәліметінше, елдегі жаңа көлік сатылымының басым бөлігін қазақстандық кәсіпорындарда құрастырылған модельдер құрайды.
Егер утильалым толық жойылса, сырттан келетін көліктер арзандап, жергілікті зауыттар үшін бәсеке күшейеді. Бұл өндіріс көлемінің төмендеуіне, жұмыс орындарының қысқаруына және инвестициялық жобалардың баяулауына әкелуі мүмкін.
Сондықтан мемлекет бұл төлемді өнеркәсіптік саясаттың маңызды құралы ретінде қарастырып отыр.
Утильалымды жоюдың артықшылықтары
Утильалымды алып тастауды қолдайтындар бірнеше негізгі аргумент келтіреді:
- халық үшін көлік қолжетімді бола түседі;
- импорттық көліктер саны артып, нарықтағы бәсеке күшейеді;
- ескі көліктердің орнына жаңа көліктер сатып алу мүмкіндігі артады;
- автопарк жаңарып, көлік қауіпсіздігі жақсаруы мүмкін.
Ал тәуекелдері қандай?
Сонымен қатар бұл шешімнің кері әсері де болуы ықтимал:
- отандық автокөлік өндірісі әлсіреуі мүмкін;
- қайта өңдеу және кәдеге жарату жүйесін қаржыландыру азаяды;
- бюджетке түсетін миллиардтаған теңге көлеміндегі түсім қысқарады;
- өндірістік кәсіпорындардағы жұмыс орындарына қауіп төнуі мүмкін.
Утильалым толық жойылған жағдайда импорттық көліктердің бағасы белгілі бір деңгейде арзандауы мүмкін. Алайда бұл арзандау қоғам күткендей ауқымды болмауы ықтимал. Өйткені көлік бағасына әсер ететін басқа да факторлар жеткілікті.
Сондықтан бүгінгі таңда сарапшылардың басым бөлігі утильалымды толық алып тастаудан гөрі, оның мөлшерлемелерін қайта қарау, нарықтағы бәсекені күшейту және отандық автопромның тиімділігін арттыру жолын қолдайды.
