Татуластыру рәсімдерінің тиімділігі
Фото: ашық дереккөзден алындыҚазіргі таңда сот жүйесін жаңғырту бағытында дауларды баламалы жолмен шешу тетіктерін дамытуға ерекше мән беріліп отыр. Соның ішінде татуластыру рәсімдері – қоғамдағы құқықтық мәдениетті арттырып, азаматтар арасындағы дауларды өзара келісім арқылы шешуге мүмкіндік беретін тиімді құралдардың бірі.
Татуластыру рәсімдері – тараптардың өзара келісімі негізінде дауды сот шешімінсіз немесе соттың жәрдемімен бейбіт жолмен реттеу тәсілі. Қазақстанда мұндай рәсімдер азаматтық, әкімшілік және қылмыстық істердің жекелеген санаттары бойынша қолданылады.
Бұл бағыттағы негізгі құқықтық негіздер Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты бастамасымен жетілдіріліп, медиация институтын дамытуға бағытталған. Сонымен қатар Қазақстан Республикасының Әділет министрлігі медиация саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыруда.
Татуластыру рәсімдерінің кең тараған түрі – медиация. Медиация барысында бейтарап медиатор тараптарға ортақ шешімге келуге көмектеседі. Бұл рәсім сот процесіне қарағанда:
•Уақытты үнемдейді
•Қаржылық шығынды азайтады
•Қарым-қатынасты сақтауға мүмкіндік береді
•Дауды құпия түрде шешуге жағдай жасайды
Әсіресе отбасы, еңбек, көршілестік және азаматтық-құқықтық дауларда медиацияның тиімділігі жоғары.
Бүгінде соттарда «Татуластыру кабинеттері» жұмыс істейді. Судьялар істі қарау барысында тараптарға дауды бітімгершілік келісім, медиация немесе партисипативтік рәсім тәртібімен аяқтау мүмкіндігін түсіндіреді.
Тараптар келісімге келген жағдайда, сот бітімгершілік келісімді бекітеді. Мұндай келісімнің заңды күші сот шешімімен тең.
Қылмыстық құқық бұзушылықтардың жекелеген санаттары бойынша тараптардың татуласуына байланысты іс қысқартылуы мүмкін. Бұл жәбірленуші мен күдікті арасында келтірілген зиянды өтеу және кешірім негізінде жүзеге асырылады.
Мұндай тәжірибе:
•Сот жүктемесін азайтады
•Қоғамдағы әлеуметтік шиеленісті төмендетеді
•Азаматтардың жауапкершілік деңгейін арттырады
Татуластыру рәсімдерінің тиімділігі мынадай көрсеткіштермен бағаланады:
•Соттағы істер санының азаюы
•Даулардың қысқа мерзімде шешілуі
•Тараптардың қанағаттану деңгейі
•Қайталама даулардың төмендеуі
Статистика көрсеткендей, дауды өзара келісім арқылы шешкен тараптар сот шешімімен аяқталған дауларға қарағанда нәтижеге көбірек қанағаттанады.
Татуластыру рәсімдері – құқық үстемдігін нығайтудың және қоғамдағы татулықты сақтаудың маңызды тетігі. Бұл институт сот жүйесінің ашықтығын арттырып қана қоймай, азаматтардың құқықтық санасын қалыптастыруға ықпал етеді.
Дауды тек жеңіс пен жеңіліс ретінде емес, өзара түсіністік арқылы шешілетін мәселе ретінде қарастыру – құқықтық мемлекет құру жолындағы маңызды қадам.
Жеңіскүл ҚОНЫСБАЕВА,
Қазалы аудандық соты әкімшісінің
бас маман сот отырысының хатшысы
