«Зейін экономикасы»: экранға тәуелді сана
Сараптама
Фото inc42.com
Фото inc42.comАдамзат тарихында ресурстардың анықтамасы бірнеше рет өзгерді. Жер, алтын, мұнай, деректер… Ал бүгінгі XXI ғасырдың ең тапшы әрі қымбат бағаланатын ресурсы — адамның зейіні. Ақпараттың шексіз ағыны мен цифрлық технологиялардың жедел дамуы жаңа экономикалық модельді — «Зейін экономикасын» (Attention Economy) өмірге әкелді.
Бұл жүйеде біздің әрбір секундтық назарымыз, экранымызға үңілген әрбір сәтіміз — ірі технологиялық корпорациялар үшін бағалы капитал. Алайда, осы жүйенің артында тұтынушы байқай бермейтін, бірақ күнделікті оның психологиялық, эмоционалдық әрі физикалық ресурсын сарқып жатқан «көрінбейтін еңбек» (Invisible Labor) феномені жатыр. Бұл сараптамалық мақалада цифрлық дәуірдің осы екі ұғымының өзара қалай астасып жатқанын, оның адам психикасына, экономикаға және қоғамдық қарым-қатынасқа тигізер салдарларын тереңірек талдаймыз.
«Зейін экономикасы»: Ақпарат мол, назар тапшы
Нобель сыйлығының лауреаты Герберт Саймон сонау 1971 жылы: «Ақпараттың молдығы екінші бір нәрсенің тапшылығына әкеледі. Ал ол — ақпарат тұтынатын ресурстың тапшылығы. Ақпарат негізінен тұтынушының зейінін жейді», — деп болжаған еді.
Бүгінгі таңда бұл болжам толықтай шындыққа айналды. Әлеуметтік желілер (Instagram, TikTok, YouTube, X), мессенджерлер мен ақпараттық порталдар тегін қызмет көрсетеді деген адасқақ түсінік бар. Іс жүзінде біз бұл платформаларға ақшамен емес, өз уақытымызбен, назарымызбен және жеке деректерімізбен төлейміз.
Зейін экономикасының негізгі қозғалтқышы — неврологиялық механизмдерді бағындыру. Платформалардың алгоритмдері нейробиология жетістіктеріне сүйенеді. «Анықталмаған марапат» (Variable Reward) принципі: Лайк, комментарий, жаңа видео немесе хабарлама біздің миымызда дофаминнің бөлінуін тудырады. Казинодағы слот-машина сияқты, тағы не шығатынын білмей лентаны қайта-қайта айналдыра береміз. Эмоционалды триггерлер: Адам назарын ең тез аударатын нәрсе — үрей, ашу, дау-май және провокация. Сондықтан алгоритмдер негативті немесе сенсациялық контентті көбірек ұсынуға бейімделген.
Біз байқамай жасайтын жұмыс
Дәстүрлі экономикада «еңбек» түсінігі белгілі бір уақыт, күш-жігер және соған төленетін ақымен өлшенеді. Ал цифрлық кеңістіктегі көрінбейтін еңбек бірнеше деңгейде көрініс табады.
Платформаларды құнды ететін — IT-кодтың өзі емес, ондағы қолданушылар жазған посттар, түсірген видеолар, пікірлер мен фотосуреттер. Миллиардтаған қолданушылар цифрлық гиганттар үшін күнделікті тегін контент өндіруші ретінде жұмыс істейді. Біз таңдаған контент, басылған лайк пен әрбір іздеу сұранысы — алгоритмдерді үйретуге және жарнама берушілерге сатылатын деректер базасын байытуға кететін еңбек.
Цифрлық ортада қатысуды сақтау адамнан үнемі эмоционалдық ресурсты талап етеді. Өз өмірін «соцсетьке ыңғайлап» көрсету, имиджді сақтау, әлеуметтік ортадан тыс қалмау корқынышы, чаттарда, желілерде жауапты кешіктірмей қайтару, ұжымдық цифрлық этикетті ұстану. Күн сайын мыңдаған ақпараттық хабарламаларды сүзгілеу, пайдалысы мен зияндысын айыру, фейктерді тану — ми үшін өте ауыр танымдық (когнитивті) жұмыс. Бұл еңбек еш жерде тіркелмейді, бірақ адамның жүйке жүйесін тікелей тоздырады.
Қоғам мен жеке тұлғаға тигізер салдары
«Зейін экономикасы» мен «көрінбейтін еңбектің» астасуы терең әлеуметтік және психологиялық проблемалар тудыруда:[Зейін экономикасы] ──► [Үздіксіз ақпараттық ағын] ──► [Когнитивті жүктеме] │ ▼ [Психикалық күйзеліс] ◄── [Зейіннің шашырауы] ◄── [«Көрінбейтін еңбек» шаршауы]
- Зейіннің шашырауы және «Клиптік ойлау»: Адамның ұзақ уақыт бір нәрсеге шоғырлану (deep work) қабілеті төмендеп барады. Күрделі кітаптарды оқу, терең сараптамалық материалдарды игеру, бірізді аналитикалық ойлау процесі қиындай түсті.
- Эмоционалдық қажу (Burnout) мен депрессия: Шексіз лента мен виртуалды әлемдегі «мінсіз өмірлерді» бақылау жастар арасында мазасыздық (anxiety), өзін төмен бағалау және эмоционалдық күйзеліс деңгейін едәуір арттырды.
- Адамның уақытты сезінуін бұрмалау: Технологиялар уақытты үнемдейді деп есептелгенімен, статистика керісінше процесті көрсетеді: орташа есеппен адам күніне 2,5–4 сағатын әлеуметтік желілерде өткізеді. Бұл — айына бірнеше толық жұмыс күнін цифрлық корпорацияларға тегін арнау деген сөз.
- Қоғамның поляризациялануы: Адамдардың назарын ұстап тұру үшін алгоритмдер көбіне радикалырақ, эмоционалды шарпыған контентті алға шығарады. Бұл қоғамдағы диалогты қиындатып, идеологиялық желілер арасындағы алшақтықты арттырады.
Цифрлық гигиенадан «Нейро-құқықтарға» дейін
Бұл проблемамен тек жеке адам деңгейінде күресу жеткіліксіз. Себебі біздің қарсымызда суперкомпьютерлер мен мыңдаған психологтардың еңбегіне сүйенген өнімдер тұр. Шешім жүйелі түрде болуы тиіс. Еуропалық Одақ сияқты аймақтарда цифрлық платформалардың агрессивті алгоритмдерін реттеу, кәмелетке толмағандарды қараңғы паттерндерден (dark patterns) қорғау заңнамалары күшейтілуде. Адамның ментальді автономиясын заңмен қорғау («нейро-құқықтар») мәселесі күн тәртібіне шығуда. Өнім өндірушілер тұтынушының тәуелділігін тудырмайтын, керісінше оның уақытын үнемдейтін Гуманды технологиялар (Humane Technology) концепциясына өтуі қажет. Жеке цифрлық гигиена: Нотификацияларды (хабарламаларды) өшіру, Телефонды «ақ-қара» (grayscale) режиміне ауыстыру (дофамин триггерлерін азайтады), Уақыт шектеулерін қою және ақпараттық детокс күндерін енгізу, терең фокусталуды талап ететін дағдыларды (кітап оқу, медитация, қолөнер, спорт) күнделікті әдетке айналдыру.
Түйін
«Зейін экономикасы» — бұл жай гаджеттерге тәуелділік туралы мәселе емес. Бұл — адамның ерік-жігері, ойлау тәуелсіздігі мен жеке өмірінің шекарасы туралы философиялық әрі экономикалық күрес. Цифрлық өнімдерді тегін тұтынып жатырмыз деп ойлайтын сәтте, «егер өнім үшін ақша төлемесең, өнімнің өзі — сенсің» деген қарапайым шындықты ұмытпаған жөн. Өз зейінімізді, уақытымызды және ішкі тыныштығымызды цифрлық гиганттардың алгоритмдеріне жем қылмау — бұл дәуірдегі әрбір саналы адамның басты міндеті.
А.Айдар












