Сандық әлемнің санаға әсері

Қазіргі адамзат бұрын-соңды болмаған ақпараттық кеңістікте өмір сүруде. Бұл кеңістік мүмкіндіктерге толы, бірақ оның шексіз ағымы адамның зейіні мен есте сақтау қабілетіне ауыртпалық түсіруде. Біз ақпаратпен тек байланысып қана қоймай, оның ішінде тұншығып бара жатқандай күй кешеміз. Көзге көрінбейтін цифрлық әлем біздің күнделікті өмірімізді, ойымызды және назарымызды өз ырқымен билеп алды.

Қолымыздағы смартфон, планшет немесе компьютер тек байланыс құралы емес, ол үздіксіз ақпарат ағымына ашылатын қақпа. Әр хабарлама, жаңалық, бейнемәтін немесе әлеуметтік желідегі пост – бәрі біздің назарымыз үшін күреседі. Бұл күрес адам миына әсерін көрсетпей қоймайды: ми үздіксіз ақпаратты қабылдауға мәжбүр, бірақ оны өңдеу қабілеті шектеулі. Көптеген зерттеулер көрсеткендей, адам миы бір уақытта тек бірнеше ақпаратты тиімді өңдей алады, ал шексіз ағым стресс пен шаршауға әкеледі.

Таңертең көзімізді ашқаннан бастап, түн ұйқыға кеткенге дейін біз үздіксіз ақпарат тұтынамыз. Әлеуметтік желіге «бір минутқа» кіріп, ондаған минутымызды жоғалтып аламыз. Бір жаңалықтан екіншісіне, бір бейнеден келесіге ауысамыз. Ақпараттың соңы жоқ сияқты. Бірақ осы ағынның ішінде бізге қаншасы шын мәнінде қажет? Қаншасы өмірімізге нақты әсер етеді? Мұндай үзіліссіз ағым адамның психикалық саулығына тікелей әсер етеді.

Күнделікті өмірде байқалатын ұмытшақтық – осы жағдайдың айқын көрінісі. Кілттің қайда қалғанын есімізге түсіре алмау, жақында айтылған сөзді ұмыту, маңызды істі кейінге қалдыру – жай ұсақ-түйек емес. Бұл қазіргі қоғамдағы ақпараттық шамадан тыс жүктеменің салдары. Адам миының қабылдау және өңдеу мүмкіндігі шектеулі. Біз сол шектен асып, маңызды мен маңызсызды ажырата алмаймыз. Соның нәтижесінде ең қажетті мәліметтер де «жоғалып», есте қалмайды.

Өмір салты зейінді бір арнаға бағыттауға мүмкіндік бермейді. Көп тапсырмалы режим күнделікті өмірге айналды. Біз тамақ ішіп отырып телефонға қараймыз, хабарлама жазып отырып біреуді тыңдаймыз, жұмыс істеп отырып әлеуметтік желіні тексереміз. Мұндай көп бағытқа бөліну өнімділікті азайтады. Адам миы тыныштыққа мұқтаж, бірақ біз оған мүмкіндік бермейміз. Бос уақытты да ақпаратпен толтырамыз: жолда келе жатсақ видео көреміз, күтсек телефонға қараймыз. Тіпті үнсіз отыру бізге ыңғайсыздыққа айналды. Біз өз ойымызбен жалғыз қалуды ұмытып барамыз.

Ұмытшақтық жасқа байланысты құбылыс емес. Керісінше, бүгінгі жас буын да бұл мәселені сезінеді. Себебі олар ақпаратпен тығыз байланыста өмір сүреді. Көп білу – артықшылық, бірақ шамадан тыс көп ақпарат миға ауыртпалық түсіреді, психологиялық дағдарыс тудырады.

Миға тыныштық пен демалыс қажет. Ойдың жүйеленуі үшін уақыт керек. Табиғатқа шығу, серуендеу, үнсіз отыру – жай демалыс емес, миға ақпаратты өңдеуге мүмкіндік беретін уақыт. Осындай сәттерде ғана ой орнына түседі, есте сақтау қабілеті қалпына келеді, саналық қабілет тұрақтанады, адам өздігінен ақпаратты саралап, маңызды мен маңызсызды айыра алады.

Ұйқы да шешуші фактор. Күндіз қабылданған ақпарат түнде жүйеленіп, сақталады және қажетіне қарай қайта өңделеді. Егер ұйқы жеткіліксіз болса, ми бұл процесті толық

жүзеге асыра алмайды. Соның салдарынан келесі күні зейін әлсірейді, ой шашырайды, есте сақтау қабілеті төмендейді.

Қазіргі қоғамда «popcorn brain» (попкорн ми) деп аталатын феномен кеңінен талқылануда. Бұл тұрақты хабарландырулар, қысқа бейнелер мен үзіліссіз контенттің әсерінен адам назарын ұзақ уақыт сақтай алмауы. Мұндай үрдіс мидың ақпаратты бір бағытталған түрде қабылдау қабілетін әлсіретеді және уақыт өте келе зейінді ұстап тұру қабілетін төмендетеді.

Экран алдында ұзақ уақыт өткізгенде ми тез шаршайды, ал соңында маңызды ақпаратты өңдемей, жай ғана «жылдам ауысуға» бейім болады. Бұл құбылыс әсіресе жастар арасында байқалады, себебі олар цифрлық платформаларға тәуелді, үнемі жаңалықтар мен посттарға назар аударады.

Қазіргі қоғамдағы ең басты дағды – ақпаратты сүзу қабілеті, саналы таңдау жасау және өз ойына уақыт бөлу. Ақпарат тасқыны тоқтамайды, біз оны тоқтата алмаймыз, бірақ оның ішінде өзімізді жоғалтып алмау – әрқайсымыздың жеке жауапкершілігіміз.

Бүгінгі шындық: «қанша ақпарат аламыз?» емес, «қандай ақпарат қажет?» деген сұрақ. Ақпаратты дұрыс таңдау, қажетсізін шектеу, кейде үзіліс жасау – әлсіздік емес, адам санасының, ойының және зейінінің қорғанысы.

Сонымен қатар, ақпаратты өңдеу қабілеті адамның шығармашылық және сыни ойлау дағдыларымен тығыз байланысты. Егер ми үнемі жаңа ақпаратты қабылдап қана отырса, бұрынғы білімді терең талдауға және жаңа идеяларды құруға уақыт болмайды. Саналы үзілістер, ойға дем беру және ақпаратты сүзу адамға шығармашылықты, аналитикалық қабілетті және шешім қабылдау сапасын жақсартуға көмектеседі.

Қорыта айтқанда, ақпаратты басқару, сүзу, ойға дем беру және саналы үзіліс жасау – қазіргі замандағы адамның өмірлік маңызды дағдылары. Саналы таңдау арқылы ғана біз ақпараттың құлы емес, оның шынайы иесі бола аламыз. Ақпараттық ағымның ішінде сана мен жадыны сақтап қалу – жаңа дәуірдің басты сынағы, заманауи өмір мәдениетінің белгісі.