Психологқа сұраныс неге күрт артты?

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының 1948 жылғы жарғысының преамбуласында: «Ден­саулық – бұл дерттердің немесе денелік (физикалық) ақаулардың жоқтығы ғана емес, физикалық, психикалық және әлеуметтік бақуат­тылығының жай-күйі» деп жазылса, АҚШ Прези­денті болған Дж. Кеннеди 1961 жылы өзінің Конгресске дәстүрлі Жолдауында: «Құрама Штаттар үшін №1 проблема – бұл ұлттың психикалық денсаулығы. Жұмыссыздық, материалдық қиын­дықтар, дағдарыс кезіндегі қысқартулар, от­ба­сындағы түсініспеушіліктер секілді сан сұрақтың түп төркінін иемденген депрессия ертеңгі болашағымыздың бұлыңғыр бейнесіне айналмасына кім кепіл?!» – деді. Бұл тұжырымға жүгінсек, дамыған елдер жан саулығын ертеден бастап бірінші орынға қойған. Ал біздікінде психологиялық қызметке тек тәуелсіздік алғаннан кейін ғана көңіл бөлінді.

Мектеп психологы алғаш шыққан кез. Күн сайын болмаса да аптасына бір рет әңгімелесіп, тест алатын-ды. Ал, оқушылар «жынды» емеспін деп күлкіге айналдырады. Психолог құдды бір «психиатр» секілді. Біздің санамызда қатып қалған заң болды. Егер психологтың көмегіне жүгінсең психологиялық ауытқушылығы бар деген ұғыммен жүрдік. Осының салдарынан мәселеміз тұйықталып, шешімін таппай жататын-ды. Қазақ тілді психологтарға жүгінетін қазақ азаматтары өте аз болды. Себебі, біздің менталитет оған әлі дайын емес еді. Бірақ, қазір барлығы басқаша. Аттап басқан сайын психолог мананын кезіктіреміз. Балабақша, мектеп, емхана, тіпті жеке психологтар да бар. Қазіргі таңда неге психологқа сұраныс артуда?

Жалпы, психология қарапайым тілмен айтқанда адамның жан дүниесін зерттеу. Яки, психологтар адам бойында қандай да бір ауру болса, оны физиологиялық жолмен емдеп, жазады. Сондай-ақ, жан дүниеміздегі көзбен көріп, қолмен ұстай алмайтын дертімізді де психологиялық жолмен емдейді. Мектеп жасындағы оқушылар басқасына қарап тырысады, өзіне деген сенімділігін жоғалтады. Мұндай жағдайда балаға психологтың көмегі ауадай қажет. Әсіресе, өтпелі кезеңде. Себебі, оның салдары жаман болуы мүмкін. Әр баланың бір пәнге, болмаса спорт түріне бейімі болады. Соған мән беріп, дамытуға қол ұшын созу қажет. Себебі, бала өзіне ұнайтын, қолынан келетін жақсы іс жасағанда ғана ол жандана түседі.

Қазіргі қарқынды заманда әлеуметтік желіні ашсаңыз да, таныстарыңызбен әңгімелессеңіз де «психологқа барамын» немесе «терапиядан өтіп жатырмын» деген сөздерді жиі естисіз. Бұрын қоғамда психологқа көріну белгілі бір дәрежеде жасырын немесе ұят саналып, көбінесе «жындыхана» немесе ауыр психикалық ауытқулармен байланыстырылатын. Ал бүгінде бұл қалыпты өмір салтының, өз-өзіне қараудың (self-care) бір бөлігіне айналды.

Небәрі бірнеше жылдың ішінде мамандардың бұл санатына деген сұраныс неге соншалықты өсіп кетті? Бұл тренд пе, әлде шын мәніндегі өмірлік қажеттілік пе? Осы сұрақтарға жан-жақты тоқталып көрейік. Бүгінгі адам күн сайын шексіз ақпарат ағынымен бетпе-бет келеді. Әлеуметтік желілердегі «табысты өмір» стандарты, жасанды мінсіздік образ бен күнделікті экономикалық қысым мидың ақпаратты өңдеу қабілетінен асып түседі. Жылдамдық пен көпміндеттілік (multitasking) адамды тұрақты түрде стресс жағдайында ұстайды. Жаһандық белсіздік пен тұрақсыздық (пандемия салдары, экономикалық өзгерістер) ертеңгі күнге деген сенімсіздікті күшейтіп, созылмалы мазасыздыққа (тревожность) әкеп соқтырады. Осындай ішкі хаосты өз бетінше реттей алмайтын кезде адамдар кәсіби маманның көмегіне жүгінуге мәжбүр болады.

Қоғамдағы ең үлкен өзгерістердің бірі — психологиялық көмекке жүгінуге қатысты стереотиптердің бұзылуы. Бұрынғы буын өкілдері мәселелерін ішке сақтап, «сабыр ет» немесе «өтіп кетеді» деген қағидамен өмір сүрсе, қазіргі жастар мен орта буын өкілдері өз сезімдерін ашық айтуға бет бұрды. Психологқа бару — әлсіздік емес, керісінше, өзіне жауапкершілікпен қараудың, саналылықтың (awareness) белгісі ретінде қабылдана бастады. Бұл бағытта блогерлердің, медиа тұлғалардың өз тәжірибелерімен ашық бөлісуі де үлкен рөл атқарды.

Қазіргі қоғамда дәстүрлі отбасылық байланыстар әлсіреп, урбанизация мен көші-қон салдарынан адамдар туыстарынан алшақ өмір сүруде. Мәселе туындағанда сырласатын, ақылдасатын ортаның тарылуы адамдарды психологқа итермелейді. Психолог — соттамайтын, баға бермейтін және тек сіздің мүддеңізге жұмыс істейтін бейтарап тұлға. Сонымен қатар, ата-ана мен бала арасындағы түсініспеушіліктерді жою, токсикалық қатынастардан шығу, жеке шекараны (personal boundaries) қорғау мәселелері де маман көмегін қажет ететін негізгі факторға айналды. Жұмыс орындарындағы талаптар да түбегейлі өзгерді. Қазір тек кәсіби біліктілік (hard skills) қана емес, эмоционалдық интеллект (EQ), күйзеліске төзімділік (resilience) және коммуникабельдік бірінші орынға шықты. Қарқынды жұмыс режимінен болатын эмоционалдық жану (burnout) мен кәсіби шаршау кең таралған диагнозға айналды. Көптеген озық компаниялар өз қызметкерлерінің ментальды саулығына мән беріп, штатқа немесе серіктестікке психологтарды қосып жатыр. Бұл да сұраныстың артуына тікелей әсер етуде. Сұраныстың күрт өсуі өз кезегінде нарықтағы ұсыныстың да көбеюіне түрткі болды. Алайда бұл үдерістің екінші жағы да бар: қысқа мерзімді курстарды бітіріп шыққан «шала маман» (инфоцыган психологтардың) көбеюі қауіп төндіреді. Кәсіби білімі мен этикасы жоқ адамдардан көмек іздеп, қайтадан көңілі қалатын жағдайлар да кездеседі. Сондықтан дипломы бар, супервизиядан өткен және дәлелді медицинаға/психологияға сүйенетін мамандарды таңдау бүгінгі күннің басты талабына айналды.

Психологқа сұраныстың көп болуы — қоғамның ауру екенін емес, керісінше, сауығуға бет алғанын, психикалық денсаулыққа деген мәдениеттің қалыптаса бастағанын көрсетеді. Ішкі жан дүниесін түсіну, травмалардан арылу және өзін-өзі дамыту — уақыт талабы. Өйткені сыртқы әлемді өзгерту үшін алдымен өз ішіміздегі тәртіп пен тыныштықты орнату қажет, ал бұл жолда кәсіби маманның көмегіне жүгіну — қалыпты әрі саналы қадам.