Психологқа неге сұраныс көп?

Біз ақпараттық технологиялардың шарықтау шегінде өмір сүріп жатырмыз. Әлеуметтік желілер мен шексіз жаңалықтар легі адам миына үлкен салмақ түсіреді. Instagram мен TikTok-тағы өзгелердің "мінсіз" өмірін көру адамда өзіне деген сенімсіздікті, жетістікке жете алмау қорқынышын (FOMO) тудырады. Ми ақпаратты өңдеп үлгермейді, бұл мазасыздық пен созылмалы шаршауға әкеледі. Кеңестік кезеңнен қалған "психологқа тек есі ауысқандар барады" деген стереотип келмеске кетіп барады. Қазіргі қоғам психикалық денсаулықты тән саулығымен тең қояды. Тісің ауырса — тіс дәрігеріне, жаның ауырса — психологқа бару қалыпты жағдай санатына енді. Блогерлер мен қоғам қайраткерлерінің өз терапиясы туралы ашық айтуы бұл салаға деген сенімді нығайтты.

Соңғы жылдардағы оқиғалар (пандемия, геосаяси қақтығыстар, экономикалық дағдарыстар) адамдардың қауіпсіздік сезімін шайқалтты. Ертеңгі күнге деген сенімнің азаюы экзистенциалды дағдарыстарды тудырды. Локдаун кезінде адамдардың өз-өзімен, өз мәселелерімен оңаша қалуы іштегі бұғып жатқан комплекстер мен жарақаттардың сыртқа шығуына түрткі болды. Қазіргі буын "шыдау" немесе "көну" принципімен өмір сүргісі келмейді. Адамдар өз сезімдерін түсінуге, шекара қоюға және деструктивті қарым-қатынастан бас тартуға үйренгісі келеді. Жұптық терапияға деген сұраныс артты, себебі отбасылар қиындықты жанжалмен емес, диалогпен шешуге тырысады. Дәстүрлі қоғамда адамның жүрер жолы алдын ала белгілі болса (оқу, жұмыс, үйлену), қазіргі таңда таңдау мүмкіндігі тым көп. "Мен кіммін?", "Менің қалауым не?" деген сұрақтар көп қойылады. Балалық шақтағы жарақаттарды (травма) емдеу және ата-анадан эмоционалды түрде бөліну (сепарация) — психологқа келетін ең жиі сұраныстардың бірі.
Психологқа сұраныстың артуы — қоғамның әлсіздігі емес, керісінше, оның эмоционалды кемелденгенін білдіреді. Адамдар ішкі жан дүниесіне үңілу арқылы өмір сүру сапасын жақсартқысы келеді. Психологиялық көмек — бұл тек мәселені шешу емес, сонымен қатар тұлғалық өсу мен ішкі тепе-теңдікті сақтаудың құралы. Бүгінгі қарқынды заманда психологтың рөлі — адасқан жолаушыға жөн сілтейтін шамшырақ сияқты. Сондықтан бұл сала алдағы онжылдықта ең өзекті бағыттардың бірі болып қала бермек.

Қазақстандағы психология саласына деген сұраныс соңғы 5 жылда, әсіресе пандемиядан кейін түбегейлі өзгерді. Бұрын бұл қызмет тек ірі мегаполистерде (Алматы, Астана) шоғырланса, қазір аймақтарда да, тіпті ауылдық жерлерде де психолог мамандарға деген қажеттілік артып отыр. Еліміздегі қазіргі ахуалды бірнеше негізгі фактор арқылы сипаттауға болады. Психологиялық көмек тек жеке кабинеттермен шектелмей, мемлекеттік жүйеге де белсенді еніп жатыр. Мектептердегі психологтардың рөлі қайта қаралуда. Буллинг (қорқыту), суицидтің алдын алу және жасөспірімдердің эмоционалдық жағдайы басты назарға алынды. Емханалар жанынан жастар денсаулық орталықтары мен психологиялық жеңілдету бөлмелері ашылуда. Қазақстандықтар психологқа көбінесе мынадай мәселелермен жүгінеді. Қоғамдағы заңнамалық өзгерістер мен ашық талқылаулар әйелдердің өз құқығын қорғап, психологиялық оңалтудан өтуіне түрткі болды. Дәстүрлі отбасы құндылықтары мен заманауи жеке бостандық арасындағы тепе-теңдікті іздеу. Жастардың ата-анасынан эмоционалды тәуелсіздік алу мәселесі өте өзекті. Экономикалық қиындықтар мен қарыз жүктемесі адамдардың мазасыздық (тревога) деңгейін арттырып отыр.
Сұраныс жоғары болғанымен, саланың дамуына кедергі келтіретін жайттар да бар. Нарықта қысқа мерзімді курстарды бітіріп, өзін "маман" санайтындар көбейді. Бұл кәсіби этика мен көмектің сапасына нұқсан келтіреді. Білікті психологтың қабылдауы орташа есеппен 15,000–40,000 теңге аралығында. Бұл халықтың басым бөлігіне әлі де қолжетімсіз. Қазақстанда психологиялық қызметті реттейтін арнайы заңның жоқтығы маман таңдауда қиындық туғызады. Қазақстанның кез келген нүктесінен, мейлі ол шағын аудан немесе ауыл болсын, адамдар Zoom немесе WhatsApp арқылы кеңес алуға көшті. Бұл географиялық кедергіні жойып, сұраныстың еселеп артуына әкелді. Қазақстанда психолог тек "кеңесші" емес, қоғамның ішкі тұрақтылығын ұстап тұрған маңызды буынға айналды. Сұраныстың артуы — халықтың өз тағдырына, өз бақытына жауапкершілікпен қарай бастағанының айқын дәлелі.

Батыс елдері мен дамыған мемлекеттерде психологиялық көмек алу мәдениеті бізбен салыстырғанда әлдеқайда ерте қалыптасқан. Дегенмен, қазіргі таңда шет елдерде бұл сала жаңа деңгейге көтеріліп, мүлдем басқа трендтер мен сын-қатерлерге тап болып отыр. Шет елдік тәжірибедегі негізгі ерекшеліктер бар. Еуропаның көптеген елдерінде (Германия, Франция, Скандинавия) және АҚШ-та психологтың көмегі көбіне медициналық сақтандыру арқылы төленеді. Адамдар өз қалтасынан үлкен сома шығармай-ақ, терапиядан өте алады. Бұл психологиялық көмекті элитарлық қызметтен жалпыға ортақ әлеуметтік игілікке айналдырды. Google, Amazon, Meta сияқты ірі корпорациялардың штатында арнайы психологтар жұмыс істейді немесе қызметкерлерге тегін терапия сеанстарын ұсынады. Шет елде жұмыс орнындағы күйзеліспен күресу — компанияның басты міндеттерінің бірі. Психикалық денсаулыққа жағдай жасау қызметкердің өнімділігін арттыратын инвестиция ретінде қарастырылады.
Шет елде (әсіресе АҚШ пен Ұлыбританияда) Mental Health Tech саласы қарқынды дамып келеді. Адамдар алғашқы көмекті жасанды интеллект негізіндегі боттардан (мысалы, Woebot) алады. BetterHelp немесе Talkspace сияқты сервистер арқылы әлемнің кез келген нүктесінен білікті маман табу стандартқа айналған.
Дамыған елдерде, әсіресе Ұлыбритания мен Жапонияда, жалғыздық үлкен әлеуметтік мәселеге айналды. Ұлыбританияда тіпті "Жалғыздық істері жөніндегі министрлік" (Ministry for Loneliness) құрылды. Психологтарға сұраныс тек депрессияны емдеу үшін емес, әлеуметтік оқшауланудан шығу және қарым-қатынас дағдыларын қалпына келтіру үшін де жоғары.
Батыс мектептерінде психолог тек тестілеумен айналыспайды. Ол — оқу процесінің толыққанды мүшесі. Балаларға кішкентай кезінен бастап "Эмоционалды гигиена" пәні оқытылады. Яғни, бала өз эмоциясын қалай басқару керектігін математикамен бірдей деңгейде үйренеді. Шет елдегі ахуал бізге болашақта психология саласының қалай дамитынын көрсетеді: ол — медицинамен, технологиямен және корпоративтік мәдениетпен тығыз интеграцияланған үлкен жүйе.

Ежелде «Жан туралы» ғылыми еңбек жазған Аристотельді психологияның атасы дейді. Кеңестік кезеңнің алғашқы жылдары қазақ зиялыларының басым бөлігі қазақ психологиясын практикалық жағынан дамытуға күш салды. Мәселен, М.Жұмабаев психологияны өзек еткен «Педагогика», Ж.Аймауытов «Тәрбиеге көмекші», «Психология», «Жан жүйесі және өнер таңдау» кітаптарын жазды. Бірақ, коммунистік режимде психология ғылымы толыққанды дамыған жоқ. Ал, бүгінде қазақ тіліндегі практикалық психология алғашқы қадамдарын жасауда.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының 1948 жылғы жарғысының преамбуласында: «Ден­саулық – бұл дерттердің немесе денелік (физикалық) ақаулардың жоқтығы ғана емес, физикалық, психикалық және әлеуметтік бақуат­тылығының жай-күйі» деп жазылса, АҚШ Прези­денті болған Дж. Кеннеди 1961 жылы өзінің Конгресске дәстүрлі Жолдауында: «Құрама Штаттар үшін №1 проблема – бұл ұлттың психикалық денсаулығы. Жұмыссыздық, материалдық қиын­дықтар, дағдарыс кезіндегі қысқартулар, от­ба­сындағы түсініспеушіліктер секілді сан сұрақтың түп төркінін иемденген депрессия ертеңгі болашағымыздың бұлыңғыр бейнесіне айналмасына кім кепіл?!» – деді. Бұл тұжырымға жүгінсек, дамыған елдер жан саулығын ертеден бастап бірінші орынға қойған. Ал, біздікінде психологиялық қызметке тек тәуелсіздік алғаннан кейін ғана көңіл бөлінді.
Мектеп психологы алғаш шыққан кез. Күн сайын болмаса да аптасына бір рет әңгімелесіп, тест алатын-ды. Ал, оқушылар «жынды» емеспін деп күлкіге айналдырады. Психолог құдды бір «психиатр» секілді. Біздің санамызда қатып қалған заң болды. Егер психологтың көмегіне жүгінсең психологиялық ауытқушылығы бар деген ұғыммен жүрдік. Осының салдарынан мәселеміз тұйықталып, шешімін таппай жататын-ды. Қазақ тілді психологтарға жүгінетін қазақ азаматтары өте аз болды. Себебі, біздің менталитет оған әлі дайын емес еді. Бірақ, қазір барлығы басқаша. Аттап басқан сайын психолог мананын кезіктіреміз. Балабақша, мектеп, емхана, тіпті жеке психологтар да бар. Қазіргі таңда неге психологқа сұраныс артуда?
Жалпы, психология қарапайым тілмен айтқанда адамның жан дүниесін зерттеу. Яки, психологтар адам бойында қандай да бір ауру болса, оны физиологиялық жолмен емдеп, жазады. Сондай-ақ, жан дүниеміздегі көзбен көріп, қолмен ұстай алмайтын дертімізді де психологиялық жолмен емдейді. Мектеп жасындағы оқушылар басқасына қарап тырысады, өзіне деген сенімділігін жоғалтады. Мұндай жағдайда балаға психологтың көмегі ауадай қажет. Әсіресе, өтпелі кезеңде. Себебі, оның салдары жаман болуы мүмкін. Әр баланың бір пәнге, болмаса спорт түріне бейімі болады. Соған мән беріп, дамытуға қол ұшын созу қажет. Себебі, бала өзіне ұнайтын, қолынан келетін жақсы іс жасағанда ғана ол жандана түседі.
Баланы психологқа жиі апаратын ата-ана өзіне сенімсіз бе? Әлде бала ата-анаға ма? Бұрын адамдар психологсыз да жаман өмір сүрген жоқ қой. Сонда оларда психологиялық проблемалар болмаған ба? Иә, біздің күнделікті өміріміз стресске толы. Жұмыс, жолдағы кептеліс, әріптестермен қарым-қатынастың нашарлауы сияқты білінбейтін мазасыздықты бастан өткереміз. Бірақ, ең алдымен адам өзін-өзі ұстай білуі керек. Тек жақсыны ойлап, миды аз да болса тыныштандырса күйзеліске түспес еді, бәлкім?!

Айнұр ӘЛИ