Сандық дәуірдегі сақтық

Статистикаға сүйенсек, жыл сайын алаяқтық әрекеттердің саны артып келеді. Бір қызығы, алаяқтар енді физикалық күш қолданбайды. Олар адамның психологиясы мен технологиялық сауатсыздығын қару ретінде пайдаланады. Алаяқтық – бұл техникалық шабуыл ғана емес, бұл адамның сеніміне кіру өнері. Қазіргі «цифрлы қарақшылар» кәсіби психологтар сияқты әрекет етеді. Олар адамды шок жағдайына түсіріп, ақылмен ойлау қабілетін төмендету арқылы өз дегендерін істетеді. Ең жиі қолданылатын әдістердің бірі – «Жеделдік пен қорқыныш». Олар сізге банк қызметкері немесе құқық қорғау органының өкілі ретінде қоңырау шалып: «Шотыңыздан күдікті операциялар анықталды», «Атыңыздан несие рәсімделіп жатыр» деп хабарлайды. Адам өз қаржысынан айырылып қалудан қорқып, логикалық сұрақ қоюды ұмытады. Осы сәтте алаяқтар «деректерді тексеру» сылтауымен картаның CVV кодын, SMS-кодтарды сұрап алады. Бұл – классикалық әлеуметтік инженерия.

Көпшілігіміз әлеуметтік желіде өмірімізді ашық көрсетуге бейімбіз. Балаларымыздың суреттері, жұмыс орнымыз, демалысқа баратын жерлеріміз – бәрі ашық. Алаяқтар үшін бұл – дайын ақпараттық база. «Бүгін туған күн», «бала ауруханада» немесе «жаңа көлік алдым» деген жазбалар арқылы алаяқтар сіздің өміріңіздің контекстін түсініп, сізді оңай алдай алады. Мысалы, таныстарыңыздың атынан жазып, «қарызға ақша сұрау» немесе «жедел көмек қажет» деген хабарламалардың астарында осы ашық деректерді пайдалану жатыр.

Ақпараттық гигиена – бұл қолды жуу сияқты, күнделікті сақтайтын қарапайым ережелер жиынтығы. Ешқашан, ешбір жағдайда картаның сыртындағы 3 таңбалы кодты (CVV/CVC) және банкіден келетін 4 немесе 6 таңбалы SMS-кодтарды бөтен адамға айтпаңыз. Банк қызметкері мұны сұрамайды. Күдікті сілтемелерге («мына жерден сыйлық ұтып ал», «жеңіл жұмыс») басу – құрылғыңызға вирус жіберумен немесе жеке деректеріңізді алаяқтарға берумен бірдей. WhatsApp, Instagram, Telegram аккаунттарыңызға міндетті түрде екі факторлы қорғанысты қосыңыз. Бұл – сіздің парақшаңызды бұзып кіруден сақтайтын ең сенімді қалқан. Егер «банк» немесе «полиция» деп қоңырау шалса, бірден сенбеңіз. Тұтқаны қойып, банкке өз бетіңізше, ресми нөмірі арқылы қайта хабарласыңыз.

Технология дамыған сайын алаяқтардың да әдіс-тәсілдері күрделеніп барады. Бұрынғыдай жай ғана «банк картаңыз бұғатталды» деген хабарламаларға үйреніп қалған жұртты қазір таңғалдыру қиын. Алайда, қазіргі таңда алаяқтар жасанды интеллектінің (ЖИ) мүмкіндіктерін пайдаланып, жақындарыңыздың дауысымен сөйлеп, тіпті бейнеқоңырау арқылы олардың кескінін қолдан жасап жатыр. Ол қалай жүзеге асады?

Алаяқтар әлеуметтік желілердегі ашық бейнежазбалардан немесе дауыстық хабарламалардан адамның дауысын жазып алады. Жасанды интеллект арқылы осы дауысты 100% ұқсатып, кез келген сөзді айтқызуға болады. Ең қауіптісі – видеобайланыс. ЖИ арқылы алаяқтар сеніп тұрған адамның бет-әлпетін экрандағы адамға «кигізіп», шынайы бейнеқоңырау сияқты көрсетіп, ақша сұрайды. Қандай жағдайлардан сақ болу керек?

«Апатқа ұшырадым», «полицияға түсіп қалдым», «шұғыл түрде ақша аудару керек» деген мазмұндағы қоңыраулар. Егер жақыныңыз бейтаныс нөмірден немесе WhatsApp арқылы видеоқоңырау шалып, ақша сұраса, бұл – күдікті әрекет. Алаяқтар сөйлесуге уақыт бермей, асықтырып, қобалжуды тудырады. Отбасы мүшелерімен өзара «құпия сөз» немесе «кодтық сөз» келісіп алыңыздар. Егер біреу «туысыңыздың атынан» хабарласса, одан осы сөзді сұраңыз. Алаяқ оны білмейді. Егер күмән туындаса, бірден қоңырауды аяқтаңыз да, әлгі адамның өзіне (шынайы нөміріне) қайта қоңырау шалыңыз. Ешқашан эмоцияға беріліп, бірден ақша аудармаңыз. Ең жақын адамыңыз болса да, жағдайды анықтап алыңыз. Әлеуметтік желіде дауысыңыз бен бейнеңіз бар жазбаларды барынша аз жариялаңыз немесе парақшаңызды «жеке» етіп қойыңыз.

Технология – жақсы құрал, бірақ оны жамандыққа қолданатындар көп. Ең басты қорғаныс – бұл сіздің қырағылығыңыз. Жасанды интеллект қанша жерден дамыса да, адамның логикасы мен сақтығынан биік тұра алмайды. Есіңізде болсын, ақшаңызды сенімсіз адамдарға аудару – сіздің өз еркіңізбен жасаған шешіміңіз болып саналады, сондықтан кейін ақшаны қайтару өте қиын.

Алаяқтардың құрбаны көбінесе егде жастағы адамдар мен жасөспірімдер. Аға буын интернеттегі техникалық нюанстарды толық түсінбесе, жастар «жеңіл ақша» табу жолындағы алаяқтардың арбауына түседі. Мұнда журналистер, қоғам белсенділері және отбасы мүшелерінің рөлі маңызды. Әрбір отбасында цифрлы қауіпсіздік туралы түсіндіру жұмыстарын жүргізу – бүгінгі күннің қажеттілігі. Сандық дәуірде өмір сүру – бұл үлкен жауапкершілік. Технологиялар біздің өмірімізді жеңілдетуі керек, бізді тонау құралына айналмауы тиіс. Алаяқтықпен күресудің ең тиімді жолы – заңды қатаңдату ғана емес, әр азаматтың ішкі сақтығы мен сауаттылығы.

Есіңізде болсын, ақпараттық кеңістіктегі «тегін ірімшік» – тек тышқанқақпанда ғана болады. Күдікті ұсыныстарға, бейтаныс нөмірлерге және асығыс шешімдерге тоқтау қоя біліңіз. Цифрлы дәуірдегі сақтық – сіздің жеке кеңістігіңіз бен қаржылық тыныштығыңыздың басты кепілі.