Аумақтан тыс соттылық қағидаттары
Қылмыстық құқықтағы негізгі қағидаттардың бірі – аумақтық қағидат. Яғни мемлекет өз аумағында жасалған қылмыстарға қатысты сот төрелігін жүзеге асырады. Алайда қазіргі халықаралық қатынастардың дамуына байланысты кейбір қылмыстар бір мемлекеттің аумағынан тыс жерде жасалса да, белгілі бір елдің мүддесіне әсер етуі мүмкін. Осындай жағдайларда аумақтан тыс соттылық қағидаттары қолданылады.
Аумақтан тыс соттылық – мемлекеттің өз аумағынан тыс жерде жасалған қылмыстар бойынша қылмыстық жауаптылық белгілеу және сот жүргізу құқығы.
Аумақтан тыс соттылықтың негізгі қағидаттары
1. Азаматтық қағидат (персоналдық қағидат)
Бұл қағидат бойынша мемлекет өз азаматтарының шетелде жасаған қылмыстары үшін жауаптылық белгілей алады. Яғни азамат қай елде жүрсе де, өзінің мемлекетінің заңдарына бағынады.
Мысалы, Қазақстан азаматы басқа мемлекетте ауыр қылмыс жасаса, белгілі бір жағдайларда Қазақстан Республикасының заңдары бойынша жауапқа тартылуы мүмкін.
2. Жәбірленушіні қорғау қағидаты
Бұл қағидат бойынша мемлекет өз азаматтарына қарсы шетелде жасалған қылмыстарға байланысты юрисдикция жүргізе алады. Мұнда басты назар жәбірленушінің азаматтығына аударылады.
Мысалы, егер шетелде Қазақстан азаматына қарсы терроризм немесе адам ұрлау әрекеті жасалса, Қазақстан бұл іс бойынша қылмыстық қудалау жүргізуге құқылы.
3. Мемлекетті қорғау қағидаты
Бұл қағидат мемлекеттің қауіпсіздігіне, егемендігіне немесе конституциялық құрылысына қарсы бағытталған шетелдегі әрекеттерге қатысты қолданылады.
Мысалы:
- мемлекеттік құпияны жариялау;
- терроризм;
- жалған ақша жасау;
- киберқылмыстар.
Осындай әрекеттер шетелде жасалса да, мемлекет өз мүддесін қорғау үшін қылмыстық юрисдикцияны жүзеге асырады.
4. Әмбебап қағидат
Әмбебап қағидат халықаралық қауымдастық үшін аса қауіпті қылмыстарға қатысты қолданылады. Мұндай қылмыстарды жасаған тұлғаларды кез келген мемлекет соттай алады.
Бұл қылмыстарға:
- геноцид;
- қарақшылық;
- соғыс қылмыстары;
- адамзатқа қарсы қылмыстар;
- терроризм жатады.
Әмбебап қағидат халықаралық құқықтың маңызды элементі болып табылады және халықаралық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған.
Қазақстан Республикасының заңнамасындағы орны
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде аумақтан тыс соттылық мәселелері қарастырылған. Кодекске сәйкес, Қазақстан азаматтары мен Қазақстан мүдделеріне қарсы шетелде жасалған кейбір қылмыстар үшін Қазақстан Республикасының заңдары қолданылуы мүмкін.
Сонымен қатар Қазақстан халықаралық шарттарға сәйкес халықаралық қылмыстарға қарсы күреске қатысады.
Аумақтан тыс соттылық қағидаттары халықаралық қылмыспен күресте маңызды рөл атқарады. Бұл қағидаттар мемлекеттердің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, азаматтардың құқықтарын қорғауға және халықаралық құқықтық тәртіпті нығайтуға мүмкіндік береді. Қазіргі жаһандану жағдайында аталған қағидаттардың маңызы артып келеді.
Қазалы аудандық сотының судьясы Мұрат Бектайұлы Оспанов
