Перзент алдындағы парыз немесе алименттің әлегі қандай?

Үштік статус: жалғызбасты ана, баладан безінген әке, екі ортада жалтақтаған бала. Қазіргі уақыттың ең өзекті мәселесі – осы. «Ішіме сыйған бала сыртыма да сыяды». Дәл осы сөз қазір күшіне қайта енген. Бұрынғыдай бәріне көну, төзу жоқ. Екі жас жараспаса, екі жаққа кете алады. Ал ортада қалған бала ше? Әрине, әркімде жағдай әрқалай. Отбасым деп ажал құшқан қазақ әйелдері қаншама? Қош. Алименттің әлегі көп. Перзент алдындағы парыз  қанша  қарыз  болды? Сараптап көрейік.

Құқықтық тұрғыдан алғанда, алимент мөлшері табыстың белгілі бір пайызымен (бір балаға төрттен бір, екі балаға үштен бір, үш немесе одан көп балаға жартысы) немесе нақты белгіленген ақшалай сома түрінде айқындалады. Бірақ нарықтық экономика жағдайында табысты жасыру, «сұр» жалақы алу немесе жұмыссыз ретінде тіркелмеу сияқты айла-шаралар алимент өндіру процесін айтарлықтай қиындатады. Мұндай жағдайда заңнама орташа айлық жалақы көрсеткішіне сүйенгенімен, бұл әрдайым баланың нақты шығындарын өтеуге жеткілікті бола бермейді. Сонымен қатар, алимент тек балаларға ғана емес, белгілі бір жағдайларда еңбекке жарамсыз ата-аналарға немесе жүктілік және бала күтімі кезеңіндегі бұрынғы жұбайларға да тиесілі болуы мүмкін екенін қоғам көп жағдайда ескере бермейді. Мемлекет бұл мәселені шешу үшін соңғы жылдары цифрландыру және жазаны қатайту шараларын белсенді қолданып келеді. Борышкерлердің шетелге шығуына тыйым салу, жүргізуші куәлігін уақытша тоқтату және тіпті қылмыстық жауапкершілікке тарту – бұлар мәжбүрлеудің пәрменді құралдары. Дегенмен, тек жазалау әдісімен мәселені толық шешу мүмкін емес. Бұл жерде медиация институтының рөлі өте зор. Ата-аналардың өзара мәмілеге келіп, баланың болашағы үшін ортақ жауапкершілікті сезінуі – ең тиімді жол. Өкінішке орай, көптеген ажырасу процестерінде бала «қаржылық қысым көрсету құралына» айналып кетеді, бұл оның психикасына орны толмас зақым келтіреді.

Экономикалық тұрғыдан қарасақ, алимент төлеуден жалтару тікелей кедейлік деңгейіне әсер етеді. Жалғызбасты аналардың немесе әкелердің басым бөлігі материалдық қиындықтарға байланысты баланың толыққанды білім алуына, үйірмелерге қатысуына және сапалы демалуына жағдай жасай алмай жатады. Сондықтан алимент мәселесін талқылағанда, оны тек жеке тұлғалар арасындағы дау емес, ұлттың болашақ капиталын сақтау мәселесі ретінде қарау керек. Мемлекет тарапынан «Алимент қорын» құру туралы бастамалардың жиі көтерілуі де осы қажеттіліктен туындап отыр. Мұндай қор борышкерден ақша өндірілгенше балаға мемлекет тарапынан төлем жасап, кейін ол соманы борышкерден өндіріп алуды көздейді.

Қазақстан Республикасы Конституциясының 27-бабы бойынша неке мен отбасы, ана мен әке және бала мемлекеттің қорғауында болады. Ал балаларына қамқорлық жасау және оларды тәрбиелеу – ата-ананың етене құқығы әрі міндеті. Бірақ бүгінгі мақала отбасындағы баянды тіршілік пен бақытты балалық шақ жайында емес. Сол баланың әкесіз не шешесіз өскен, жарты отбасында тәрбиеленген жайы хақында. Қазір әлеуметтік желіні аша қалсаңыз, алиментке қарсы әкелердің қарасы көбейген. «Ай сайын айлығымның пәленше проценті төленді. Қайда жұмсалып жатыр?» немесе «Менің төлеген алиментіммен күн көріп жүр» деген безбүйрек әкелер анасынан «чек» талап етеді. Қазір 20-30 мың теңгеге күн көретін заман ба? Дүкенге баланың бір жегісі келгенін алуға кірсеңіз, кемі 10 мың теңгенің басына су құясыз. Ал оны тәрбиелеп, күн сайын керегін әперіп, оқытып, киіндіріп, керек асын  алып,  бар  жағдайын  жасап  отырған  ананың жайы  «оларды»  алаңдатпайтыны  өкінішті.

Алимент – балалардың немесе отбасындағы басқа да асырауды қажет ететін адамдардың, яғни жұбайы немесе басқа отбасы мүшелері үшін қаржылай көмек көрсетуді көздейтін заңды міндеттеме. Қазақстандағы алимент жүйесі азамат­тардың құқықтарын қорғауды, олардың әлеуметтік жағдайын қамтамасыз етуді мақсат тұтады. Алайда алимент төлеу мәселесі әлі де көптеген әлеуметтік және заңдық сұрақтарды туындатып отыр. Қазақстан Республикасында алимент төлеу жөніндегі заңдар мен ережелердің негізі Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінде және Алименттер туралы заңдарында айқындалған. Бұл заңдарға сәйкес, алимент төлеу міндеті әдетте ажырасқан ата-аналардың балаларына немесе өзге де отбасылық жағдайларға байланысты белгіленеді.

Ата-аналар балаларының қаржылық қажеттіліктерін қанағаттандыруы тиіс. Егер ата-аналардың бірі екінші тараптан моральдық немесе физика­лық тұрғыдан көмек сұраса, алимент төлеу осы мақсатта беріледі. Алимент төлеу көлемі мен оның мөлшері Қазақстандағы заңға сәйкес анықталады. Әдетте алименттің көлемі баланың қажеттіліктері мен ата-ананың қаржылық жағ­дайына қарай белгіленеді. Алименттің мөлшері баланың жасына, денсаулығына және басқа да жағдайларға байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Алименттің сомасы ай сайынғы табыстың бір  бөлігін  (25-50%)  құрайды.

Қазір алимент төлеуден бас тартатын немесе төлемеуді әдейі созатын азаматтар көбейіп келе­ді. Бұл жағдай балаларына қажетті қаржылық көмек алмайтын ата-аналар мен олардың балалары үшін үлкен мәселе болып отыр. Қазақстанда алименттен жалтарғандарға қарсы қолданылатын жаза жүйесі бар болғанымен, оны жүзеге асыру қиынға соғады. Бір қызығы, заңды жүзеге асырудың қиындық­тары бар. Мәселен, алимент төлеуден бас тартушыларды жауапқа тарту қиын. Кейде олар жұмыссыз болып немесе табысын жасырған жағдайда, соттың шешімін орындау күрделі болады. Сондай-ақ, табы­сы ресми түрде тіркелмеген адамдар үшін нақты соманы  анықтау  оңай  емес.

Қазақстанда алимент төлеу мәселесін шешуге бағытталған бірқатар өзгеріс пен жаңашылдық енгізілуде. Мысалы, алимент төлеудің мәжбүрлі тәсілдері бар. Қазақстанда алимент төлеуден бас тартқан тұлғаларға қатысты мәжбүрлеу шаралары қолға алынды. Бұл шаралар алимент төлемеу жағдайын қатаң бақылауға алуға бағытталған. Сот арқылы алимент төлеуден бас тартқан азаматтардан төлемдерді өндіріп алу механизмі жетілдірілуде. Алименттің мөлшерін қайта қарау бар. Соттар мен құқық қорғау органдары баланың жасына, денсаулығына және басқа да факторларға байланысты алименттің мөлшерін қайта қарап, баланың әл-ауқатын жақсартуға бағытталған шешімдер қабыл­дауда.

Алимент төлеу жүйесін жеңілдету бар. Қазақ­станның заңнамасы алимент төлеу процесін жеңілдету мақсатында электронды платформалар мен мобильді қосымшаларды енгізуді қарастыруда. Бұл қадам алимент төлеу мен алу үрдісін тез­детуге  көмектеседі.

Алимент төлеу тек құқықтық емес, сонымен қатар әлеуметтік аспектіні де қамтиды. Бұл жүйе­нің дұрыс жұмыс істеуі баланың әл-ауқатын қамтамасыз ету үшін өте маңызды. Егер алименттер уақытында төленбесе, баланың білім алу, денсаулығына қажетті қызметтер алу және жалпы өмір сүру деңгейі төмендеуі  мүмкін.

Елімізде 288 мың адамның алимент бойынша қарызы бар. Олардың 277 мыңы ерлер болса, 11 мыңнан астамы – әйел. Қазір 143 мың адамнан алименттер уақытылы өндіріліп жатыр, яғни борышкердің жұмыс орнынан ай сайынғы тиісті төлемдер ұсталынып келеді. Ал проблемалық алименттердің саны  12 мыңды  құрап отыр, олар бойынша берешектің ортақ  сомасы 17 миллиард теңгені құрайды. Бұл азаматтар  өз  қарыздарын  мүлдем  өтемей  отыр.

Жалпы алимент бойынша өндіріп алынған бере­шек сомасы 7 миллиард теңгеден асады. Алимент өндіріп алу туралы атқарушылық құжаттар бойынша мәжбүрлеп орындау шараларынан басқа, сот орындаушылары ішкі істер органдарының қызметкерлерімен бірлесіп, борышкерлердің автокөліктерін арнайы айыппұл тұрағында ұстау үшін рейдтік іс-шаралар жүргізіп келеді. Сосын ол техникалық құралдар бағаланып, сатуға шығарылады. Сондай-ақ борышкерлердің алимент бойынша берешегін өндіріп алу үшін олардың жасырын кірістерін анықтау жұмыстары да жүргізіліп келеді.

Ал борышкердің тұрақты жұмыс орнының не табысының болмауына байланысты проблемалық мәселелерді шешу мақсатында қарызы бар азаматтарды жұмысқа орналастыруға жәрдемдесу шаралары өткізіледі. Сондай-ақ сот орындаушылары атқарушылық құжаттарды орындамаған жағдайда әкімшілік  және  қылмыстық  жауапкершілікке тарту  жөнінде  шаралар  қабылдауда.