Технология және адам: ұтатын кім?
Фото: автор мұрағатынан
«Білекті бірді жығады, білімді мыңды жығады» деген сөздің салмағы бүгін бұрынғыдан да ауыр сезіледі. Бірақ жаңа дәуір бұл мақалға тағы бір сұрақ қосты: білімді адам мыңды жықса, жасанды интеллектіні дұрыс қолданған адам нені өзгертеді? Қазір адамзат ақпараттың жетіспеуінен емес, ақпараттың тасқынынан адасып тұр. Бір батырманы бассаң, дайын мәтін де, жоспар да, жауап та алдыңнан шығады. Бірақ дайын жауаптың көптігі ақылды көбейтпейді. Кейде керісінше, ойланудан қашатын әдетті күшейтеді.
Жасанды интеллект – пышақ сияқты құрал. Онымен нан да кесуге болады, жара да салуға болады. Бар айырмашылық оны ұстаған адамның ниетінде, білігінде, жауапкершілігінде. Егер оқушы оны дайын жұмысты көшіріп алу үшін пайдаланса, ол білімге емес, алдауға жақындайды. Ал егер оны ойды реттеу, деректі салыстыру, тақырыпты терең түсіну үшін қолданса, онда технология адамның қабілетін тұншықтырмайды, қайта кеңейтеді. «Жеті рет өлшеп, бір рет кес» деген нақыл дәл осы жерде қажет: жасанды интеллект берген әр жауап тексеруді, ой елегінен өткізуді, адамдық сүзгіден өткізуді талап етеді.
Бұл дәуірде білімсіз технологияға сену қауіпті. Себебі бағытты білмеген адамға ең жылдам көлік те көмектеспейді. Жасанды интеллект көп нәрсені айтып береді, бірақ ненің маңызды екенін, ненің әділ екенін, ненің адам тағдырына әсер ететінін өзі шеше алмайды. Ол дерек ұсынады, бірақ ар-ұяттың салмағын көтермейді. Ол мәтін құрайды, бірақ шындық үшін тәуекелге бармайды. Демек болашақта тек көп білетін адам емес, білгенін дұрыс қолданатын, ал технологияны құрал ретінде бағындыра алатын адам ұтады.
Әділет мәселесі де осы тұста өткір көрінеді. Бір баланың қолында сапалы интернет, жақсы компьютер, бағыт беретін ұстаз бар. Екінші балада ниет бар, қабілет бар, бірақ мүмкіндік аз. Сонда екеуінің жарысы тең бе? Егер жаңа технология тек жағдайы бар ортаға ғана пайдалы болса, ол қоғамдағы алшақтықты азайтпайды, ұлғайтады. Сондықтан жасанды интеллект дәуіріндегі басты міндет – тек цифрлық құралдарды тарату емес, оны дұрыс қолдану мәдениетін қалыптастыру. «Құрал сай болса, іс оңады» дейді халық. Бірақ құралдың сай болуы жеткіліксіз, оны ұстаған қол да, бағыттаған сана да дайын болуы керек.
Журналистикаға келсек, бұл мамандықта жасанды интеллект ешқашан адамның жанды көзқарасын толық алмастыра алмайды. Ол мақала жаза алады, бірақ әділетсіздікке күйіне алмайды. Ол тақырып ұсынады, бірақ қоғамның жарасын сезбейді. Нағыз журналистің міндеті – ақпаратты көбейту емес, шындықты аршып көрсету. Біреудің айтылмай қалған сөзін жеткізу, көптің көкейіндегі сұрақты қою, үнсіз қалған мәселеге жарық түсіру. Мұнда технология көмекші бола алады, бірақ журналистің ар-ожданының орнына өте алмайды.
Сондықтан «кім ұтады?» деген сұраққа жауап біржақты емес. Тек білімді адам да жеткіліксіз, тек технологияны меңгерген адам да толық жеңімпаз емес. Шын жеңетін адам – білімін оймен, ойын жауапкершілікпен, жауапкершілігін технологиямен ұштастыра алған адам. Абайдың «Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста» дегені бүгінгі дәуірге де дәл келеді. Жасанды интеллект қанша дамыса да, адамды адам ететін нәрсе өзгермейді. Ойдың тереңдігі, сөздің адалдығы, әділетке деген ішкі талап. Болашақ соларды жоғалтпағандардың қолында болады.
Айзада ШАЙМЕРДЕН,
Қ. Күлетов атындағы
№92 орта мектеп
11 сынып оқушысы
