Банктер байып жатыр, бірақ неге пайдасы құлдырап жатыр? Нарықтағы күмәнді тренд
Бұл деректер кездейсоқ ауытқу емес, жүйелі өзгерістің белгісіне ұқсайды.
Фото: PixabayҚазақстанның банк секторында алаңдатарлық үрдіс байқалды. 2026 жылдың бірінші тоқсанының қорытындысы ірі банктердің қаржылық нәтижесі әлсірей бастағанын көрсетті. Ұлттық банк деректеріне сүйенсек, актив көлемі бойынша алғашқы тоғыз банктің басым бөлігінде таза пайда төмендеген. Мәселен, Halyk Bank табысы 15 пайызға азайса, Kaspi Bank 14 пайызға төмендеген. Банк ЦентрКредит көрсеткіші тіпті 31 пайызға құлдыраған. Ал Еуразиялық банк пайдасының 58 пайызға қысқаруы – нарықтағы ең әлсіз нәтижелердің бірі.
Бұл деректер кездейсоқ ауытқу емес, жүйелі өзгерістің белгісіне ұқсайды. Сарапшылар мұны бірнеше фактормен байланыстырады. Соңғы жылдары банктердің негізгі табыс көзі – халыққа берілетін тұтынушылық несиелер мен комиссиялық қызметтер болды. Алайда қарыз жүктемесінің артуы мен халықтың төлем қабілетінің шектелуі бұл модельдің әлеуетін төмендетіп отыр.
Сонымен қатар, ірі банктердің нарықтағы үлесі жоғары болғанымен, олардың икемділігі әлсірегені байқалады. Нарықтың негізгі бөлігін бөлісіп алған қаржы институттары жаңа жағдайға жедел бейімделе алмай отыр. Керісінше, екінші деңгейдегі шағын банктер оң динамика көрсетті. Citibank Kazakhstan, ICBC Almaty, Ziraat Bank Kazakhstan және ADCB Kazakhstan секілді қаржы ұйымдары табысын едәуір арттырған. Бұл банктердің басым бөлігі корпоративтік секторға бағытталған, яғни нақты экономикалық айналыммен жұмыс істейді. Мұндай айырмашылық банк жүйесінің құрылымдық мәселесін айқын көрсетеді. Қазақстанда қаржы секторы өндірісті не инвестициялық жобаларды қаржыландырудан гөрі, тұтынушылық несиелеуге көбірек тәуелді. Бұл қысқа мерзімде табыс әкелгенімен, ұзақ мерзімді тұрақтылыққа қауіп төндіреді. Сарапшылардың пікірінше, егер бұл үрдіс жалғаса берсе, банктер табысының төмендеуі клиенттерге түсетін жүктеменің артуына әкелуі мүмкін. Яғни комиссиялардың өсуі, пайыздық мөлшерлемелердің қымбаттауы және несие талаптарының күшеюі ықтимал.
Қазақстанда банк секторындағы табыстың едәуір бөлігі тұтынушылық несиелер мен комиссиялық қызметтерден қалыптасады. Сарапшылардың бағалауынша, қаржы ұйымдары айыппұлдар мен түрлі комиссиялар арқылы ондаған миллиард теңге табыс табады.
Сонымен қатар, реттеуші талаптардың күшеюі банктердің шығынын арттырып отыр. Бұл, өз кезегінде, қаржы ұйымдарының шығынды клиент есебінен жабуына алып келуі мүмкін.
1 шілдеден бастап қарыз алушыларға қойылатын талаптардың күшеюі де осы үрдісті көрсетеді. Енді банктер ресми табысқа көбірек мән беріп, төлем қабілеті әлсіз азаматтарға несие беруді шектеуі ықтимал.
Сарапшылар мұндай жағдайда комиссиялардың өсуі, пайыздық мөлшерлемелердің қымбаттауы және қосымша төлемдердің көбеюі мүмкін екенін жоққа шығармайды.
Ал нарықтағы ірі ойыншылар - Halyk Bank, Kaspi Bank және Банк ЦентрКредит - бұл өзгерістердің негізгі бағытын айқындайтын қаржы институттары болып қала береді.
