Darknet дейтін бір әлем...

Фото primevideo.comСараптамаҚазір біз пайдаланып жүрген ғаламтор тек іздеген ақпараттармен қамтамасыз етіп, деректерді ашық әрі қолжетімді форматта ұсынып отырады. Ал Darknet оған антоним іспеттес. Яки ғаламтордың қараңғы нұсқасы. Қалай деймісіз? Шетелдік триллер жанрындағы фильмдерді көрсеңіз, жастардың осы бір сайт атауына кіргенін, онда түрлі қорқынышты оқиғаға тап болғанын байқайсыз. Естуіміз болмаса, ол интернет жүйесіне кіріп, емін-еркін пайдалану мүмкіндігі жоқ. «Қараңғы әлем» атауының сыры да осында.Бүгінгі күні пайдаланып жүрген түрлі әлеуметтік желі мен жастар арасында кең тараған ойындарда «донат» деген термин пайда болды. Онда түрлі сыйлықты ақшаға сатып алып, өзгеге сыйлайсың. Қазақстандағы бағамен шаққанда көпке түскен талайы шетелдік желіден VPN бағдарламасы арқылы әлдеқайда аз сомамен осы сыйлықты алып жүр. Жалпы VPN деген – виртуалды жеке желі. Оның баламасы көп болғанымен қазақстандықтар үшін геолокацияны өзгерту ғана тиімді. Мәселен, Қазақстаннан қосылған интернет сигналы баяу не уақытша бұғатталса, осы бағдарламаны қосып геолокацияны Германия, Франция немесе Сауд Арабияға, болмаса өзге де елдерді таңдап, сол арқылы интернетке кіруге қолжетімділікке ие болады. Мәселен, Тик Ток желісіндегі сыйлықтарды осы елдердің геолокациясымен арзан бағадан сатып алады. Сонымен қатар елде белгілі оппозиционистер кіргенде интернет желілеріне шектеу қойылады. Сол сәтте көбі әлгі VPN-ді жүктеп, ғаламторға қолы жетеді. Дегенмен елде толығымен бұғатталған Даркнетке осы бағдарлама арқылы кіріп, қара әлемнің тұңғиығына батқандар көп.
Заманауи цифрлық дәуір адамзатқа шексіз мүмкіндіктер сыйға тартқанымен, оның екінші, қараңғы беті де бар. Интернеттің күнделікті көрінетін бетінен тыс, іздеу жүйелері индекстей алмайтын, арнайы бағдарламалар арқылы ғана қолжетімді жасырын аймақ – Даркнет (Darknet) жатыр. Қазіргі таңда бұл виртуалды кеңістік жекелеген хакерлердің басқосу орны ғана емес, трансұлттық қылмыстың жаһандық орталығына айналды. Даркнеттің құрылымы қалай жұмыс істейді, ол қандай қатерлер тудырады және бұл бағытта қандай ресми статистика мен алдын алу шаралары бар?Даркнет – бұл үлкен интернеттің шағын, қасақана жасырылған бөлігі. Оған кіру үшін қарапайым браузерлер жарамайды, пайдаланушылар арнайы шифрлау технологияларын және анонимдік жүйелерді (мысалы, Tor) қолданады. Бұл жүйелер адамның IP-мекенжайын, тұрған жерін және жеке басын мүлде көрсетпей, интернет трафикті бірнеше сервер арқылы жасырын түрде өткізеді.Бастапқыда мұндай технологиялар мемлекеттік органдардың немесе ақпарат таратушылардың құпия байланысын қорғау үшін ойлап табылуы мүмкін еді. Алайда уақыт өте келе Даркнеттің бұл анонимділігі қылмыстық әлемнің басты қаруына айналды. Мұнда ешқандай заң, бақылау немесе цензура жұмыс істемейді, бұл кез келген заңсыз әрекеттің жазасыз қалуына жағдай жасайды.Даркнеттің ішінде өзіндік «экономика» мен қара базарлар жұмыс істейді. Ең басты қауіптердің қатарына не жатады? Дәстүрлі есірткі сату әдістері бұл жерде цифрлық форматқа көшкен. Төлем криптовалюта арқылы жүзеге асырылып, тауарлар қала ішіндегі жасырын орындарға тасталады. Бұл жастар арасында есірткінің таралуын еселеп арттырып отыр. Даркнетте кез келген адам ақшаға хакер жалдап, белгілі бір сайтты бұза алады немесе зиянды бағдарламалар мен вирустарды сатып ала алады. Миллиондаған азаматтың банк карталарының нөмірлері, құпия сөздері, төлқұжат мәліметтері мен жеке құжаттары пакеттеп сатылады. Бұл алаяқтарға онлайн-несие ресімдеуге және қаржы ұрлауға кең жол ашады. Өкінішке қарай, Даркнеттің ең қараңғы бұрыштарында адам саудасы, қару-жарақ сату және қоғамдық моральға қайшы аса ауыр қылмыстық материалдар алмасып жатады.Қазақстандағы киберқылмыс және цифрлық кеңістіктегі заңсыз әрекеттер (соның ішінде Даркнетпен тығыз байланысты бағыттар) бойынша қандай көрсеткіштер тіркелген? Бас прокуратураның деректері бойынша, елімізде киберқылмыс көрсеткіші біршама төмендеп, 15,1 пайыздай азайғаны байқалды. Дегенмен, бұл саладағы қатерлер әлі де өзекті. Жылдық көрсеткіштер бойынша елде 25 мыңнан астам интернет-алаяқтық фактісі тіркеліп, қылмыстық істер қозғалған. Киберқылмыстар мен желілік алаяқтық салдарынан азаматтар мен экономикаға келетін шығын миллиардтаған теңгемен есептеледі. Дегенмен, Ұлттық банк жанындағы Антифрод-орталық арқылы күдікті операциялардың ірі көлемдегі қаражатын бұғаттауға мүмкіндік туды. Қылмыскерлер Даркнет технологияларын пайдалана отырып, SMS-бластерлер мен нөмірлерді алмастыру әдістерін жиі қолданады. Сондай-ақ заңсыз қаржы айналымына тартылатын жастардың (көбінесе 16–24 жас аралығындағылар) үлесі жоғары болып отыр.Даркнетке қарсы күресу – құқық қорғау органдары үшін аса күрделі міндет. Басты қиындық – анонимділік пен криптовалюталық төлемдердің бақылауға көнбейтіндігінде. Қылмыскерлерді табу үшін әлемдік арнайы қызметтер мен киберполиция бөлімдері озық технологияларды, алгоритмдік талдауларды және халықаралық ынтымақтастықты қолдануға мәжбүр. Соңғы жылдары бірқатар ірі қара базарлар мен серверлер халықаралық операциялардың нәтижесінде жойылғанымен, бұл жүйенің тамырына толық балта шабу әлі мүмкін болмай отыр. Мемлекет тарапынан бұл бағытта нақты қадамдар жасалуда. Елімізде SIM-бокстарға ресми түрде тыйым салынып, абоненттерді биометриялық тіркеу жүйесі енгізілді. Трансшекаралық киберқылмыстар мен Даркнет арқылы жұмыс істейтін ұйымдасқан топтарға қарсы күрес мақсатында халықаралық конвенциялар мен арнайы операциялар күшейтілді. Мәселенің түпкілікті шешімі тек күштік құрылымдардың жұмысымен шектелмеуі тиіс. Біріншіден, кибергигиена мен цифрлық сауаттылықты арттыру аса маңызды. Азаматтар өздерінің жеке деректерін әлеуметтік желілерде немесе күмәнді сайттарда қатаң қорғауды үйренуі тиіс. Екіншіден, қаржылық мониторингті күшейтіп, заңсыз криптовалюта айналымын қатаң бақылауға алу қажет.Әлемдегі ең танымал әлеуметтік желілердің бірі Instagram-ның миллиондаған қолданушысы қауіп астында тұр. Malwarebytes киберқауіпсіздік компаниясы 17,5 миллион аккаунттың құпия мәліметтері ашық желіге шығып кеткенін растады. Мамандардың айтуынша, ұрланған ақпарат хакерлік форумдарда қызу талқыланып жатыр. Деректер базасы қолданушылар туралы өте ауқымды мәліметтерді қамтиды. Ұрланған деректер тізімі: Қолданушы есімдері мен толық аты-жөні; Электрондық пошта мекенжайлары; Телефон нөмірлері; Тұрғылықты мекенжайларының бір бөлігі; Басқа да жеке контакт мәліметтері.
Malwarebytes сарапшылары бұл ақпаратты қаскөйлер қалай пайдалануы мүмкін екенін де ескертті. Ұрланған мәліметтер фишингтік шабуылдар жасауға және қолданушының атынан әрекет етуге мүмкіндік береді.
Даркнет – бұл тек технологиялық мәселе емес, бұл қазіргі қоғамның моральдық және қауіпсіздік сынағы. Технология дамыған сайын қылмыс түрлері де жаңарып отырады, сондықтан мемлекет пен қоғам бұл жасырын қатерге қарсы бірлесіп, жүйелі түрде әрекет етуі тиіс.