Шоқан Уалихановтың діни көзқарасы
![](https://tengrinews.kz/userdata/news/2019/news_379675/thumb_m/photo_293848.jpg)
Ол ислам, христиан, буддизм догмаларын мұқият зерттеп, діннің ерте формаларының, әсіресе шаманизмнің ерекшеліктерін мұқият зерттеді. Ол дін мен жаппай діни сананы жеңудің мәні, шығу себептері мен жолдары туралы ұтымды түсінік беру үшін жемісті әрекет жасады. Оны XIX ғасырдың ортасындағы орыс және әлемдік дінтану ғылымдарына даусыз үлес қосқан Қазақстанның ірі дінтанушыларының бірі деп есептеген жөн.
Белгілі себептерге байланысты ол исламды қатаң сынға алған исламға ерекше назар аударды, өйткені ол исламның догматикасы қоршаған әлем мен адам туралы надан дінбасылардың мистикалық қиялдарының жинағынан басқа ештеңе емес деп санайды, өйткені ол Алланың еркінің арқасында жер бетінде өмір сүретін елеусіз тіршілік иесі ретінде.
Қазақ ағартушысы исламды немесе "шығыстың діни ғалымы", "татар ағартушылығын", ол бұл дінді ирониялық деп атады, "схоластикалық казуистиканың" нақты негізі жоқ, қараңғы және бітелген адамдардың басын күлкілі мистикалық идеялармен жауып тастады. Исламның догматикасы адамдарға бере алатын жемістер-бұл "фантастикалық фантастика, өлі схоластика және нақты ой емес". Ислам "ақыл-ойды фанатикалық сумбурмен" алмастырады және оның нәтижесі "фанатикалық экстаз"болып табылады. Ол өзінің практикалық тәжірибесі негізінде адамдар алған барлық нақты білімге қайшы келеді және ғылыммен мүлдем үйлеспейді.“Құраннан және аңыздар кітабынан алынған мәтіндер негізінде" "мұсылмандық пен білім үйлеспейтін, тіпті дұшпандық, бірін - бірі ығыстыратын ұғымдар екенін" тамаша дәлелдей алған профессор Березиннің зерттеулерінің деректеріне сүйене отырып, Ш.Уәлиханов осы діннің бастауларын зерттейді. Дін тарихы туралы көптеген материалдарды талдау оны уағыздаушылар жалғыз шынайы сенім ретінде берген ислам шын мәнінде "алтыншы ғасырдағы көшпелі Арабтардың жабайы және варварлық наным-сенімдері, руханиятшылардың аңыздары, яһудилер және сол кезеңдегі парсы сиқыршыларының әртүрлі фокустары"деген қорытынды тұжырымға әкелді.
Ислам догмаларының дәрменсіздігін үнемі әшкерелей отырып, қазақ ағартушысы діннің басқа да кең тараған түрлерінің идеяларын да аса өткір сынға ұшыратады, дегенмен оларда мұсылмандықтың айрықша белгісі болған қатыгез фанатизмнің болмау фактісін ескереді. Сонымен, "даладағы мұсылман туралы" мақаласында ол ежелгі Ресейдің христиан дін мұғалімдері өздерінің ежелгі тарихын, шынайы пұтқа табынушылық мәдениетін қудалағанын, осылайша орыс халқын өздерінің халықтық ерекшеліктерінен айырғанын айтады. Осыған қарамастан, қазақ ағартушысы айқын фанатизмнің болмауына байланысты христиан діні орыс халықтық ортасына ағартудың элементін енгізді, ол жазудың таралуын түсінді. Осыған қарамастан, христиан діні және оның қызметшілері де халықтың мүдделеріне қарсы күш ретінде әрекет етеді. Кейбір еңбектерінде, әсіресе "сот реформасы туралы жазбада" ол орыс христиан миссионерлерінің шіркеу министрлерінің тонауынан қорқып, жаңа сенім догмаларын түсінбестен, осы бақытсыздықтан қашуды жөн көретін Сібірдің кейбір ұлттары арасында Мәсіхтің дінін күштеп енгізуге талпыныстарына назар аударды. Ол буддизм сияқты зиянсыз және салыстырмалы түрде төзімді дінге сыни көзқараспен қарады.
Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті,
дінтану мамандығының студенті Жамауова Е.А. Аға оқытушы Тунгатова