Қазалы Қазалы аудандық қоғамдық-саяси газет
» » Қазақ жыл санауды қалай түсінген?

Қазақ жыл санауды қалай түсінген?

Шығу тарихы тым әріге созылатын халықтық жыл санау есебінде 12 жыл аты бар. Алғашқы деректерді VIII ғасыр ғұламасы Махмұт Қашқари еңбектерінен көреміз. Байқап қарасақ, бұл дәстүр сол ескі заманның өзінде-ақ аңызға айналып кеткен екен. Демек жыл санау тарихының желісі тым әріде жатыр. Жыл басы ежелден-ақ тышқан жылынан басталатын әрбір жылға қазақ ұғымы, сенімі бойынша анықтама берген.

Тышқан жылы
Кішкене тышқан атымен аталған жылды бұрынғылар қуанышпен қарсы алып, мамыражай боларына сенім артқан. Әр жыл 21 наурыз күні аяқталып, жаңа 22 наурыз күнінен бас­талып есептелінеді. Талай жылдың тауқыметі мен қызығын бастан өткізген тәжірибесі бай, ұғымды халық әр жылға тиісті баға беріп және соған сай күтініп те отырған. Соның бірі тышқан жылын молшылық пен берекенің, бейбітшілік пен тыныштық жылы деп санаған. Халықтың бұл үміті көбіне ақталып та отырған. Шынында да мыңдаған жыл тарихында тышқан жылы қиыншылық, жаугершілік, аштық бола бермеген екен.

Сиыр жылы
Тышқаннан кейін халық есінде көбінесе ауыртпалық, дау-жанжал, қиындықтарымен есте қалған. Ырымшыл халқымыз бұл жылы сәтсіздік бола қалса «биыл ауыр жыл ғой» дей салған. Сиыр жылы туған адамдар халық әдеті мен ырымдары негізінде сиыр бауыздамайды.

Барыс жылы
Өзі аттас аң атын егеленген. Ауыртпалығы да, жақсылығы да аралас жыл деп саналады. Ел тарихында бұл жылға қатысты айтылатын елеулі оқиғалар есте қалмаған. Осындай есеппен қазақтар барысты жайсыз жыл қатарына қоспайды.

Қоян жылы
Оның себебі де жоқ емес. Тарихқа үңілсек, «үлкен қоян» жұты 1891 және 1992 жылы «кіші қоян» жұты, 1915-1916 жылы «тақыр қоян» болып бүкіл қазақ даласында мал қырылып, елді әбігерге, аштыққа, жоқшылыққа ұшыратып, әр жылға әлгіндей ат беріп, айдар тағып кеткен.

Ұлу жылы
Ұлудың қандай жануар немесе жәндік екені белгісіз. Ол туралы әртүрлі жорамал көп. Түркі жұртшылығы оның ішінде қазақтар да ұлу жылы астық, шөп мол болады деп жорамалдаған. Соған сәйкес халық үшін жайлы жыл қатарынан орын алса керек.

Жылан жылы
Қазақ аңыз-әңгімелерінде «жылан жылы жылыс болды, жылқы жылы ұрыс болды, қой жылы зеңгер тоғыс болды» деген қағидаға айналған қанатты сөз бар. Бұл сөзді Абай да «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» атты шығармасында пайдаланған.

Жылқы жылы
Халықтың арғы-бергі аңыздары мен ертегі әңгімелерінде жылқы жылы туралы жайсыз әңгіме жоқ. Қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдері С.Сейфуллин, Б. Майлин, І. Жансүгіров (1894 ж.) жылқы жылы туған.

Қой жылы
Халық бұл жылды жақсы жыл деп сеніп, оны күтіп отырады. Қазақ бұл жылды қой мінезіне де ұқсатады. Қой жылы көбіне жайлы болып, береке мен молшылыққа кенелтіп отырған. Ел экономикасына көз салсақ, шындығында 1966-1967 қой жылы Қазақстанда миллиард пұттан астам астық өндірілді. Осы жылы Қазақстан тәуелсіздігін алды.

Мешін жылы
Бүліншілік, жайсыз оқиғалар мен жұт апат осы жылда болғанына көз жеткізу қиын емес.
Айталық, 1920 жыл қазақ даласында мал қырылып, ол «Тас мешін» деп аталды.

Тауық жылы
Бұрын үлкендердің айтуынша, тауық жылы қауіп-қатер жиі болып тұрған, халық бейнетті көп шеккен. 1920-1921, 1932-1933 жылдарда жұт, аштық болғаны көпке белгілі. 1968-1969 жылдары құрғақшылық болды.

Ит жылы
Мешін, тауықтан кейінгі ауыртпалық ит жылы біршама жеңілдей түскен. 1933 жылы аштық тыйылды, 1945 жылы соғыс аяқталды.

Доңыз жылы
Жыл санауының және жыл қайырудың соңғы жылы. Кейбір түркі елдері, сондай-ақ Қазақстанның кей жерлері мұны «қара киік жылы» деп те атай береді. Бұл жылды халық пәле-жала көп болады деп жақсы атамаса да, ол тарихқа жайлы, тыныштық жылы болып келген.

«Жеті қазына» кітабынан

04 қаңтар 2020 ж. 429 0

Руханият

Қамшының қасиеті

Қамшының қасиеті

23 қыркүйек 2020 ж.
Шаштың сәні – шашбау

Шаштың сәні – шашбау

19 қыркүйек 2020 ж.

Жаңалықтар мұрағаты

«    Қыркүйек 2020    »
ДсСсСрБсЖмСбЖс
 123456
78910111213
14151617181920
21222324252627
282930