Ғалымдар Жердегі тәулік уақыты дәл 24 сағатқа созылмайтынын мәлімдеді
Ғалымдар Жерде бір тәуліктің уақыты нақты 24 сағатқа созылмайтынын мәлімдеді. Айтуларынша ішкі ядроның әсерінен жер тез айналып, уақыт ұзақтығы кейде бірнеше миллисекундқа өзгеріп отырады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі Sciencedaily.com порталына сілтеме жасап хабарлайды.
Көпшілігіміз тәулікті өзгермейтін 24 сағат ретінде қабылдаймыз. Алайда шын мәнінде Жердің өз осінен айналу жылдамдығы толық тұрақты емес.
Бұл айырмашылық өте аз және миллисекундпен өлшенеді. Дегенмен физиктер мұндай өзгерістерді тіркей алады. Уақыт өте келе планетаның терең қабаттарындағы болмашы өзгерістерге байланысты кейбір тәуліктер сәл қысқарады, ал кейбірі ұзағырақ болады.
Жер ядросы бірнеше онжылыдықта тез айналып, кейін қайта баяулайды
Ғалымдар шамамен үш онжылдықтан бері Жердің сұйық ядросы әрдайым бірдей жылдамдықпен айналмайтынын біледі. Планетаның магнит өрісіндегі өзгерістер сұйық ядроның бірнеше онжылдық ішінде біртіндеп жылдамдап, кейінгі онжылдықтарда қайта баяулай алатынын көрсетті.
Ал қалыңдығы шамамен 3000 шақырым болатын, жер қыртысын да қамтитын тас қабат, мантия керісінше әрекет етеді. Ядро жылдам айналған кезде мантияның айналу жылдамдығы аздап төмендейді. Ал ядро баяулағанда, мантия жылдамдайды. Мұндай алмасу Жердің жалпы бұрыштық импульсі тұрақты болуы үшін керек.
Мантияның айналу жылдамдығындағы өте аз өзгерістердің өзі тәуліктің ұзақтығын бірнеше миллисекундқа өзгерте алады.
Ғалымдар ядро мен мантияның айналу импульсімен нақты қалай алмасатынын ұзақ уақыт бойы анықтауға тырысып келеді.
23 қыркүйекте Nature журналында жарияланған жаңа зерттеуде Альберта университетінің физика факультетінің докторанты Хуэйфэн Чжан мен профессор Матьё Дамберри бұл құбылыстың ықтимал түсіндірмесін ұсынды.
Ғалымдардың айтуынша, Жердің ішкі ядросы бір орында қатып тұрған жоқ, оның айналу жылдамдығы аздап өзгеріп отырады. Ядро мінсіз шар тәрізді болмағандықтан, оның қозғалысы Жердің сыртқы қабаттарына да әсер етеді. Соның нәтижесінде мантияның айналу жылдамдығы сәл өзгеріп, тәуліктің ұзақтығы да бірнеше миллисекундқа қысқарып немесе ұзаруы мүмкін.
Жердің айналуын басқаратын қарама-қарсы күштер
Ядро мен мантия түйісетін жерде тағы бір күш әсер етеді. Ол екі қабаттың бір-біріне кедергі келтіруіне байланысты пайда болады. Сонымен қатар электромагниттік әсерлер де бар. Бұл күштер ішкі ядроның тартылыс әсеріне қарсы жұмыс істеп, Жердің айналу жылдамдығының тым қатты өзгеруіне жол бермейді.
Зерттеушілердің пікірінше, тәуліктің бірнеше миллисекундқа қысқарып немесе ұзаруы осы күштердің арасындағы тепе-теңдіктің өзгеруінен болуы мүмкін. Бұл зерттеу тәуліктің ұзақтығы неліктен өзгеретінін түсіндіруге көмектесіп қана қоймай, Жердің терең қойнауында не болып жатқанын жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді.
Ғалымдардың айтуынша, Жердің ішкі ядросы шамамен әр 10 жыл сайын аздап өзгеріп, пішінін де түрлендіруі мүмкін. Яғни қатты күйде болғанына қарамастан, ішкі ядро сыртқы күштердің әсерінен қозғалып, пішінін өзгерте алады. Бұл оның бұрын ойлағаннан әлдеқайда белсенді екенін көрсетеді.
Жердің терең қабатындағы жер сілкінісі мен Жер астындағы орасан зор алтын қоры
Ғалымдар алғаш рет 1979 жылы тіркелген Юта штатындағы жұмбақ жер сілкінісінің шынымен болғанын растады. Ол жер астында шамамен 90 шақырым тереңдікте болған. Бұл жер сілкіністері болуы мүмкін деп бұрын болжанған тереңдіктен әлдеқайда төмен.
Ғалымдардың мәліметінше, Жердегі алтын мен сирек металдардың басым бөлігі планетаның ядросында орналасқан. Жаңа зерттеу бұл байлықтың қалай пайда болғанын түсінуге көмектесуі мүмкін. Жердің шамамен 3000 шақырым тереңдігінде сейсмикалық толқындар ерекше жылдамдайтын қабат бар. Ғалымдар ондаған жылдан бері оның құпиясын зерттеп келеді.
Жердің терең қабаттарында азоттың мөлшері неге өзгеше екені ғалымдарға ұзақ уақыттан бері жұмбақ болып келді. Жаңа зерттеу осы сұраққа жауап іздейді. Ғалымдар Жердің ішкі ядросында уақыт өте келе өзгерістер болып жатқанын анықтады. Планетаның ең терең қабатындағы бұл өзгерістер Жердің қалай жұмыс істейтінін түсінуге көмектеседі.
