«Күміс экономика»: егде жастағы еңбек күші

Қазіргі әлем демографиялық түбегейлі бетбұрысты бастан кешуде. Медицинаның дамуы, өмір сүру ұзақтығының артуы және туу көрсеткіштерінің төмендеуі жаһандық деңгейде халықтың қартаю үрдісін жеделдетті. Бұл үрдіс Қазақстанды да айналып өткен жоқ. Елдегі демографиялық көрсеткіштер жастардың үлесі әлі де басым екенін көрсеткенімен, орташа өмір сүру ұзақтығының ұзаруы қоғамды қайта құрылымдауға мәжбүрлеуде. Осы тұста әлемдік экономикада «Сильвер эджей» (Silver Age) немесе «Күміс экономика» ұғымы маңызды стратегиялық бағыт ретінде алға шықты.

Ұлттық статистика бюросының мәліметтері бойынша, Қазақстандағы халықтың жалпы санындағы егде жастағы азаматтардың (63 жастан асқан ерлер және 58/61 жастан асқан әйелдер, сондай-ақ 60 жастан жоғары буын) үлесі жыл сайын өсіп келеді. Елімізде орташа өмір сүру ұзақтығы 75 жастан аса түсті. Бұл – жақсы көрсеткіш, бірақ екінші жағынан, мемлекет пен қоғамнан ұзақ өмір сүретін буынға сапалы жағдай жасауды талап етеді. Егер ірі мегаполистерде көші-қон есебінен жастардың үлесі жоғары болса, шалғайдағы аудан орталықтары мен ауылдық аймақтарда жастардың қалаға көшуіне байланысты демографиялық жүктеме артып, ауылдардың «кәрілену» үрдісі анық байқала бастады. «Күміс экономика» бұл тұрғыда қарт адамдарды тек әлеуметтік көмекке немесе жәрдемақыға тәуелді осал топ ретінде емес, ел экономикасына белсенді үлес қосатын үлкен тұтынушылар нарығы әрі әлеуетті ресурс ретінде қарастырады. «Күміс экономиканы» дамыту жолында бірқатар тежеуші факторлар мен жүйелі мәселелер бар. Инфрақұрылымдық дайындықсыздық. Аудан орталықтары мен шағын қалалардағы қоғамдық орындар, көлік жүйесі, тұрғын үйлер мен әлеуметтік нысандар егде жастағы және мүмкіндігі шектеулі жандардың қажеттіліктеріне (қолжетімді орта – accessible environment) толық бейімделмеген. Пандустар мен арнайы жабдықтар көбіне тек формальды түрде орнатылады.

Медициналық жүйеге түсетін салмақ және гериатрия тапшылығы. Ұзақ өмір сүру сапасы сапалы гериатриялық көмекке (қарттардың ауруларын емдейтін сала), ұзақ мерзімді күтім жасау институтына (long-term care) тікелей байланысты. Алайда өңірлерде тартылған мамандардың, әсіресе гериатрлардың тапшылығы қатты сезіледі. Зейнет жасына жеткен азаматтардың көпшілігі еңбек нарығынан тыс қалып, өз біліктілігін әрі қарай қолдана алмайды. Ауылдық жерлерде қосымша бос уақытты өткізетін, белсенді өмір салтын насихаттайтын мәдени-сауық немесе арнайы білім беру орталықтарының жетіспеушілігі байқалады.

Бұл үрдіс тек сынақтарды ғана емес, сонымен қатар бизнестегі нишалық бағыттар мен өңірлік саясат үшін жаңа мүмкіндіктерді ашады. Silver Tech (Күміс технологиялар): Егде жастағы адамдардың денсаулығын қашықтан бақылайтын гаджеттер, медициналық көрсеткіштерді өлшейтін смарт-білезіктер және төтенше жағдайлар кезінде туыстарына немесе жедел жәрдемге хабар беретін жүйелер нарығы болашақта үлкен сұранысқа ие болады. Өмір бойы оқу (Lifelong Learning) және белсенділік. Аға буын өкілдеріне арналған компьютерлік сауаттылық, смартфон ұстауды үйрету, қаржылық қауіпсіздік (мошенниктерден қорғану) және қолөнер немесе бау-бақша курстары сияқты жобалар ауыл мен қалада бірдей өзекті. Ішкі туризмді дамыту аясында қарт адамдарға арналған қолжетімді шипажайлар, тарихи жерлерге экскурсиялар мен мәдени шараларды ұйымдастыру «күміс туризмді» дамытуға жол ашады.

Қазақстан қоғамының қартаю үрдісіне уақытылы әрі тиімді бейімделуі үшін кешенді қадамдар қажет. Ауылдар мен аудан орталықтарында инклюзивті ортаны қалыптастырып, қарттарға арналған күндізгі болу орталықтары мен белсенді ұзақ өмір сүру клубтарын ашу. Еңбек нарығындағы икемділік пен тәжірибе сабақтастығы: Зейнеткерлік жастағы мамандардың бай тәжірибесін жас буынға үйрету (тәлімгерлік институты) үшін икемді жұмыс кестелерін ұсыну. «Күміс экономика» стратегиясын қабылдау: Мемлекеттік деңгейде егде жастағы азаматтардың өмір сүру сапасын жақсартуға, олардың әлеуметтік белсенділігін арттыруға және қызмет көрсету нарығын ынталандыруға бағытталған нақты бағдарламалар әзірлеу.

Әлемнің дамыған елдері (Жапония, Оңтүстік Корея, Еуропа одағы мемлекеттері) халықтың қартаю үрдісіне бірінші болып тап болып, бұл мәселені тек әлеуметтік жүктеме емес, экономикалық драйвер ретінде қарастырып, бірегей тәжірибе қалыптастырды. Жапонияда «Супер-қарт» қоғам және Silver Tech технологиялары бар. Жапония – әлемдегі халықтың ең үлкен үлесі қарттардан тұратын мемлекет. Олар бұл сын-қатерді жоғары технологиялар арқылы шешуде. Егде жастағы адамдарға күтім жасау үшін жапондық компаниялар экзоскелеттер, пациенттерді көтеруге көмектесетін роботтар мен жасанды интеллектпен жұмыс істейтін ақылды төсектерді жаппай енгізуде. Smart Town (Ақылды қалалар) қарттарға арналған арнайы қалашықтар салынған. Бұл жерлердегі барлық үйлер медициналық орталықтармен тікелей байланысып, тұрғындардың денсаулығын 24 сағат бойы қашықтан бақылап отырады.

Еуропада «Silver Economy» мемлекеттік деңгейде стратегиялық сектор ретінде бекітілген. «Үшінші жас университеті» (Third Age Universities) егде жастағы азаматтарға арналған арнайы білім беру бағдарламалары жұмыс істейді. Мұнда зейнеткерлер жаңа мамандықтарды (мысалы, цифрлық дизайн, тілдер немесе кәсіпкерлік негіздері) тегін немесе жеңілдікпен меңгереді. Икемді жұмыспен қамту: Германияда компаниялар егде жастағы тәжірибелі мамандарды жұмыста қалдыру үшін қысқартылған немесе қашықтан жұмыс істеу форматтарын ұсынады. Бұл «аға буынның» тәжірибесін жоғалтпауға мүмкіндік береді.

Ал Оңтүстік Корея үкіметі қарттардың қоғамнан тыс қалмауы үшін ауқымды цифрлық оқыту жобаларын қолға алған. Кореядағы қоғамдық орындарда, банктер мен кафелерде кіоскілерді (терминалдарды) қолдана алмайтын қарт адамдарға арналған арнайы оқыту курстары мен волонтерлік көмек жүйесі жақсы дамыған. Silver Workers Мемлекеттік субсидиялар арқылы зейнеткерлерге жеңілдетілген қоғамдық жұмыстар (экологиялық патрульдер, кітапхана көмекшілері) беріліп, олардың әлеуметтік белсенділігі мен табысы сақталады.

Жалпы шетел тәжірибесі көрсетіп отырғандай, егде жастағы азаматтардың әлеуетін тиімді пайдалану үшін технологияны енгізу, білім беру жүйесін икемдеу және қоғамдық инфрақұрылымды толық қолжетімді ету маңызды шарт болып табылады. Бұл үлгілерді біздің жағдайымызға кезең-кезеңімен бейімдеу үлкен нәтиже бере алады.

«Күміс экономика» тек әлеуметтік қорғау шарасы емес, ол аға буын өкілдерінің цифрлық сауаттылығын арттыруға, белсенді ұзақ өмір сүруге (Silver Tech, спорт, шығармашылық) жағдай жасау арқылы елдің тұрақты дамуына үлес қосатын маңызды экономикалық фактор. Қазақстан үшін егде жастағы азаматтардың қажеттіліктерін ескере отырып, инфрақұрылым мен қызмет көрсету жүйесін бейімдеу — бұл ұзақ мерзімді тұрақтылыққа және қоғамның үйлесімді дамуына бастайтын маңызды қадам.