Қазақстан шикізатқа негізделген экономикадан жылдам арылып келеді
Осыдан бірнеше жыл бұрын Қазақстан экономикасы туралы сөз болғанда әңгіме көбіне мұнай, газ және металл өндіру салалары төңірегінде өрбитін. Шикізат секторы еліміздің экономикалық өсуінің негізгі көзі ретінде қабылданды. Дегенмен экономиканың құрылымы біртіндеп өзгеріп келеді. Статистикалық деректер Қазақстанның жалпы ойлағаннан әлдеқайда әртараптандырылған экономикаға айналып келе жатқанын көрсетіп отыр, деп хабарлайды Egemen.kz.
Фото: istockphoto.com
2025 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстан экономикасының ірі секторы көтерме және бөлшек сауда болып, ол ІЖӨ-нің 19,9%-ын құрады. Екінші орында өңдеу өнеркәсібі тұр, оның үлесі – 13%. Көпшілік әлі күнге дейін экономиканың негізі деп есептейтін тау-кен өнеркәсібінің үлесі 11,9% болып, үшінші орынға түсті. Сонымен қатар жылжымайтын мүлік операциялары (9,2%), құрылыс (6,2%) және көлік және логистика (6,1%) айтарлықтай үлес қосады. Дәл осы құрылым Қазақстанның маңызды бәсекелестік артықшылықтарының біріне айналып отыр.
Еліміздің аймақтағы көптеген мемлекеттерден айырмашылығы – экономикасы бір немесе екі ғана салаға тәуелді еместігінде болып отыр. Мәселен Өзбекстанда өңдеу өнеркәсібі мен ауыл шаруашылығы негізгі рөл атқарса, Тәжікстан экономикасының негізін өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы және сауда құрайды. Ал Қырғызстан бұрынғысынша негізінен қызмет көрсету және сауда саласына сүйенеді. Осы тұрғыдан алғанда Қазақстан экономикалық дамудың неғұрлым теңгерімді моделін қалыптастырып келеді.
Мұндай әртараптандырудың нақты экономикалық маңызы бар. Қосылған құнды қалыптастыратын салалар неғұрлым көп болған сайын, экономика сыртқы күйзелістерге соғұрлым төзімді болады. Шикізат бағасының құбылуы бұрынғыдай айқын ықпал ете алмайды, өйткені өсім бірнеше сектордың қатар дамуымен қамтамасыз етіледі.
Сонымен бірге экономиканың сапалық құрылымы біртіндеп өзгеріп жатқаны да маңызды. Өндіруші сектор әлемдік нарық жағдайына тәуелді болса, онда сауданың, қайта өңдеу, логистика, құрылысты және жылжымайтын мүлік саласын дамыту ішкі нарықтың кеңеюін, кәсіпкерлік белсенділіктің және жұмыс орындары санының артуын білдіреді.
Бұл өзгерістер аймақтық деңгейде де айқын байқалады. 2025 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстан номиналды ІЖӨ 306 млрд доллар мөлшерінде Орталық Азиядағы ең ірі экономика мәртебесін сақтап қалды. Бұл аймақтың ішкі жалпы өнімінің 53,7%-ын құрайды, бұл Қырғызстан, Тәжікстан және Түрікменстан экономикасының жиынтық көлемінен де жоғары көрсеткіш. Сонымен қатар Қазақстан жан басына шаққандағы ІЖӨ көлемі бойынша да көш бастап тұр. Бұл көрсеткіш шамамен 15 мың долларды құрап, Өзбекстан деңгейінен шамамен төрт есе жоғары болды.
Қазақстанның өзге де бағыттардағы көшбасшылығы экономиканың әртараптандырылған құрылымы арқылы сақталып отыр. Ел Орталық Азияда жинақталған тікелей шетелдік инвестициялардың шамамен 69%-ын құрайды, аймақтағы ең ірі банк жүйесіне ие және сыртқы сауда көлемі бойынша ең жоғары көрсеткіштерді сақтайды.
Alpari компаниясының қаржы талдаушысы Анна Бодрованың (РФ) пікірінше, Қазақстан экспорт құрылымын кеңейту, қайта өңдеу өнеркәсібін дамыту және транзитті арттыру есебінен сауда айналымын одан әрі ұлғайтуда үлкен әлеуетке ие.
«Негізгі бағыттар Қытай, Еуразиялық одақ елдері, Орталық Азия және Таяу Шығыс болады. Қазақстан халықаралық серіктестер үшін сенімді шикізат жеткізушісі, Еуропа мен Азия арасындағы транзиттік хаб әрі сапалы экономикасы бар нарық ретінде тартымды. Бұл өз кезегінде инфрақұрылым мен логистика салаларына қосымша инвестиция тартуға ықпал етеді. Экономикалық өсімнің негізгі қозғаушы күші әзірге шикізат экспорты болып қала береді. Мұнай бағасының жоғарылығы мен тұрақты жеткізілімдерге байланысты басымдыққа ие. Дегенмен, шикізат емес секторлар үлесі де айтарлықтай байқалады: металдарды, қайта өңдеу өнімдері мен қызметтерді жеткізу артып келеді. Бұл сауда құрылымының біртіндеп әртараптандырылуын білдіреді», дейді Анна Бодрова.
Әрине, шикізат секторы Қазақстан экономикасының негізгі тіректерінің бірі болып қала береді. Алайда бүгінде ол экономиканың жалғыз негізі емес. Ел экономикасы барған сайын күрделене түседі, әртараптанып әрі тұрақты сипат алып келеді. Мұндай даму түрі ұзақмерзімді перспективада мемлекеттің бәсекеге қабілеттілігін айқындайды.
Ең бастысы, бүгінгі Қазақстанды енді «мұнай және металл экономикасы» деген формуламен сипаттау мүмкін емес. Кейінгі жылдары ел біртіндеп бірнеше қуатты секторға сүйене отырып, өсуді қамтамасыз ететін модель қалыптастырды. Дәл осы көпсалалы құрылым бүгінде Қазақстанның Орталық Азиядағы көшбасшылығын нығайтатын негізгі факторлардың біріне айналып отыр.
