Көне аңыз бен табиғат үндестігі
Фото:ашық дереккөзден алынды«Анашым, италақаз ит пе әлде қаз ба?» деді жеті жасар ұлым. Тосыннан қойылған сауал ойлантып тастады. Бұл тақырып туралы мүлде түсінік жоқтықтан емес, «Оны өзге халықтар да біле ме екен?», «Қазір бұл атау неге жиі аталмайды?» деген сұрақ көкейде көлбеңдеді. Италақазды естімеген қазақ баласы кемде-кем. Алдымен дала аңызына зер қойдық.
Қазақ халқының ауыз әдебиетінде кейде шынайы жануарлармен қатар қиял-ғажайып, символикалық бейнелер де кездеседі. Солардың бірі – «итала қаз» деп аталатын қызық әрі жұмбақ атау.
Әбдуәли Қайдардың «Қазақ тілінің өзекті мәселелері» еңбегінде италақаз – нақты биологиялық түр емес, ол көбінесе халық арасында қалыптасқан теңеу, мысқыл немесе фольклорлық образ ретінде қарастырылатыны айтылған. «Қазақ тілінде мұндай қосарланған атаулар кейде мінезді, сыртқы бейнені немесе ерекше қылықты сипаттау үшін қолданылады. Мысалы, «ит мінезді», «қаз жүрісті» деген сияқты сипаттамалар бар. Ал «итала қаз» тіркесі көбіне біртүрлі, үйлеспейтін немесе оғаш көрінетін құбылысты бейнелеу үшін айтылуы мүмкін», – делінген кітапта.
Кейбір өңірлік әңгімелерде «итала қаз» жартылай қаз, жартылай итке ұқсас қиял-ғажайып мақұлық ретінде сипатталады. Мұндай бейнелер әлем халықтарының мифологиясында жиі кездеседі. Мәселен, ежелгі грек мифологиясындағы кентаврлар немесе шығыс аңыздарындағы түрлі гибридті жануарлар соған дәлел. Бұл тұрғыдан алғанда, «италақаз» – қазақ дүниетанымындағы қиялдың жемісі.
Ал «қазақтан басқа адамдар бұл туралы біле ме?» деген сұраққа келсек, нақты «итала қаз» атауы халықаралық ғылыми немесе мифологиялық әдебиеттерде кең таралмаған. Яғни бұл – көбіне қазақ тілдік және мәдени кеңістігіне тән ұғым. Дегенмен, басқа халықтарда да ұқсас гибридті немесе символикалық жануарлар бар, сондықтан идеяның өзі әмбебап деуге болады.
Сейіт Қасқабасовтың «Қазақтың халық прозасы» еңбегінде: «Табиғат пен мифология астасқан қазақ ұғымында кейбір жәндіктер мен құстардың орны ерекше. Соның бірі – сырт келбеті қазға, мінезі үйрекке, ал аңызы итке ұқсайтын тылсым құс – италақаз. Халқымыз бұл құсты тектіліктің бастауы, жүйрік тазының анасы деп кие тұтқан», – деген жолдар бар.
Ғылым тілінде Tadorna tadorna деп аталатын – үйректер тұқымдасына жататын ірі су құсын италақаз деп атап жүр. Оның ерекшелігі – қауырсынының үш түрлі болып келуі. Салмағы 1,5 килограммға дейін жететін бұл құс Қазақстанның жазық далаларындағы тұзды және тұщы көлдерді мекендейді.
«Ғылым» баспасынан шыққан «Қазақстан құстары» жинағында италақаздың ең қызықты қылығы – ұя салу әдісі екендігі көрсетілген. Ол өзге құстар сияқты қамыс арасына емес, жер астындағы індерге, көбіне түлкі мен борсықтың ескі жұрттарына жұмыртқалайды. Атауындағы «ит» сөзінің де бір ұшы осы жер асты інін мекендеуіне байланысты шыққан деседі.
Қазақ мифологиясында италақазға қатысты таңғажайып аңыз бар. Ел аузындағы әңгімелерге қарағанда, италақаз мың жұмыртқаның бірінен құс емес, тірі күшік басып шығарады екен. Ол күшікті «Құмай» деп атайды.
Аңыз бойынша, егер аңшы италақаздың ұясынан сол күшікті көзі ашылмай тұрып алып үлгерсе, одан нағыз жүйрік, қанатсыз ұшатын текті тазы өседі. Ал егер адам баласы кешігіп қалса, күшіктің иығына қанат бітіп, ол италақазбен бірге ұшып кетеді-міс. Осы себепті де қазақ аңшылары италақаздың ұясын ерекше күзетіп, «Құмай тазы» табуды армандаған.
Халқымыз италақазды «ит пен құстың арасындағы жаратылыс» деп санап, оның етін ешқашан азық етпеген. Керісінше, оны «Жеті қазынаның» бірі – тазының бастау көзі ретінде құрметтеген. Бұл наным тазының тектілігін, оның басқа иттерден жоғары тұратынын айшықтайды.
Бүгінде италақаз тек табиғат көркі ғана емес, біздің рухани мұрамыздың, аңшылық мәдениетіміздің ажырамас бөлшегі. Оны қорғау – бабалар аманатын сақтаумен тең.
Бүгінде италақаз – еліміздің фаунасындағы маңызды құстардың бірі. Оны қорғау – тек табиғатты сақтау емес, сонымен бірге бабалар аңызын, дала рухын ардақтау болып табылады. Италақаздың інінен шыққан Құмай тазы туралы әңгіме – біздің рухани мұрамыздың ажырамас бөлшегі.
Дайындаған Алтын ӘДІЛХАНҚЫЗЫ
