Ғалымдар аутизмнің неліктен пайда болғанын анықтады

Фото: ЖИ көмегімен генерацияланған

Бұл туралы Molecular Biology and Evolution сайтына сілтеме жасай отырып El.kz интернет порталы жазды. 

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының деректеріне сәйкес, әлемде шамамен әрбір жүзінші балада аутизм спектрларының бұзылыстары кездеседі. Мамандар аутизм мен шизофрения сияқты кейбір нейропсихикалық ерекшеліктер негізінен Homo sapiens түріне тән болуы мүмкін деп болжайды. Басқа приматтарда мұндай жағдайлар өте сирек ұшырасады немесе мүлде байқалмайды.

Сөйлеу қабілетінің дамуы мен саналы қарым-қатынас жасау секілді аутизммен байланысты кейбір белгілер адамға ғана тән немесе жануарларға қарағанда бізде әлдеқайда жоғары деңгейде дамыған.

Жеке жасушалардың РНҚ-сын талдауға мүмкіндік беретін заманауи технологиялар ғалымдарға мидың құрылымын тереңірек зерттеуге жол ашты. Нәтижесінде сүтқоректілер миында нейрондардың түр-түрі бар екені анықталды.

Ауқымды генетикалық зерттеулер адам миына ғана тән ерекше генетикалық элементтерді айқындаған. Сүтқоректілердің басым бөлігінде бұл ДНҚ бөліктері эволюция барысында айтарлықтай өзгермеген, есесіне адамдарда олар жылдам өзгерістерге ұшыраған. Мұндай «жедел» эволюцияның нақты себептері әзірге толық түсіндірілген жоқ.

Зерттеу барысында сүтқоректілер миының әртүрлі аймақтарынан алынған секвенирлеу деректері салыстырылған. Нәтижесінде адамда ми қыртысындағы маңызды нейрон түрлерінің бірі – L2/3 IT нейрондары ерекше жылдам эволюциялық өзгерістерге ұшырағаны анықталған. Бұл нейрондар жоғары жүйке қызметінің негізін құрайды.

Ғалымдардың айтуынша, дәл осы нейрондардағы жедел өзгерістер аутизммен байланысты гендерге әсер еткен және мұндай үдеріс тек адамға тән. Дегенмен бұл мутациялардың арғы ата-бабаларымыздың өмірінің ұзақтығына қалай әсер еткені әзірге нақты белгісіз.

Зерттеуге қатысқан гендердің бір бөлігі балалардың даму қарқынына да ықпал етеді. Кейбір мутациялар адамның туғаннан кейінгі миының жетілуін шимпанзелермен салыстырғанда баяулатқан болуы мүмкін.

Дәл осы «ұзартылған» даму кезеңі адам баласына күрделі ойлау дағдыларын меңгеруге, танымдық міндеттерді ерте жастан шешуге мүмкіндік берген деген болжам бар.

Зерттеу жетекшісі Александр Л. Старрдың сөзінше, адам миын ерекше еткен генетикалық өзгерістердің бір бөлігі нейроалуантүрліліктің, соның ішінде аутизмнің жиірек байқалуына да ықпал еткен болуы ықтимал.

Аутизм – ерте жаста пайда болатын жүйке жүйесінің даму ерекшелігі. Ол қарым-қатынаста қиындықтармен, әлеуметтік өзара әрекеттесудің шектелуімен, белгілі бір қызығушылықтарға шамадан тыс берілумен және қайталанатын мінез-құлық үлгілерімен сипатталады.

Аутизмнің нақты себептері толық анықталмаған. Оның пайда болуына генетикалық та, сыртқы орта факторлары да әсер етуі мүмкін. Белгілер әр адамда әртүрлі көрінеді: кейбірінде жеңіл түрде байқалса, енді біреулеріне айтарлықтай қолдау қажет болуы мүмкін.

Ерте диагностика, жүйелі қолдау және жеке бейімделген түзету бағдарламалары адамның өмір сапасын жақсартуда маңызды рөл атқарады.

Бұған дейін аутизмге апаратын генетикалық ақаулар жайлы жазғанбыз. Сонымен қатар роботтар аутизмді анықтауға қалай көмектесетіні туралы мына мақаладан оқи аласыз.