Қазалы Қазалы аудандық қоғамдық-саяси газет
» » От пен шоқ

От пен шоқ

«Егер ұялмасаң, білгеніңді істей бер!» Бұл әуелгі Адам (ғ.с) әрі соңғы ақыреттік Мұхаммед (с.ғ.с) пайғамбарға дейін өзгеріссіз жеткен бірқатар ұлағаттар ішіндегі адамды кілт тоқтататын ерекше оқшау хадис. «Асыл сөзге өлім жоқ» демекші, құны ес жидыртатын өсиет. Білгенін істеу деген – хайуан тірлік. Ал, одан жоғары тұру – адамилық. Адам ойында бір ғана өтірік пен санада сәл қиянат болса, кеудедегі жүректің кірленуіне жетіп артылады. Қол ұрлыққа, аяқ арамға жүгіре берсе, онда бойдан ұят кетті деген сөз. Жалпы ұят деген не, оны кім қалай пайымдап жүр?
Қазақтың кеңдігінде абырой, ар-намыс, қадір-қасиет ұяттың өлшемі саналады. Алайда ұят күннің көзінен көлеңке іздеген Күнікей қыздай, адам табиғатына өлшеусіз жасырынған қысымды күш екенін көбіміз біле бермейміз. Ол әркімге әрқалай емес, барша адамзатқа бірдей табиғи екпе. Рухты таза ұстайтын иманмен тамырлас тұқым. Адамилықтың қазығы, адамгершіліктің атасы, ізгіліктің анасы. 
Бір адамды ұяттылыққа шақырып отырған сахабаны Мұхаммед (с.ғ.с) пайғамбар тоқтатып «Ұят сөзбен сіңдіретін дүние емес, ол иманнан» дегені бар. Ал, «Расында, әрбір діннің өзіне тән мінезі бар. Исламның мінезі-ұят. Ұят пен иман тығыз байланысты» деген хадисте мұсылманның болмысы жатыр. Бұдан бой мен ауыз қуысты таза ұстау, некелесу, ұят сақтау тәрізді жан мен тән тазалығы пайғамбарлар дәстүрі қалыптасқан.  
«Әдептілік, арлылық пен махаббат – қабірден әрі өткендегі үш жолдасың» дегенді білген аталар ар-ұятпен туылып, абыроймен дүние салған. Олар пұлға арын сатқан, бұлданған, кекірейген, түрлі-түсті антұрғаннан сабақ ала білген ақылдылар. Ұятсызбен ұстаспаған, оны тыңдап, тілін тәрбиелеген, оған қарап қылығын түзеген. Алдына атойлап келген жөнсізді жұмсақ тілімен жөнге келтірген, әдепсізді әдемі сөзімен шығарып салған. Шіркін-ай, сағындырып сағым болған сол кезеңнің ұяты ұлтымыздың мінезі еді ғой. Ұяттан аттап өту, өзін жауға беру саналатын. Әріден ұят санаға сақтық, Құдайдан қорқудың шегесі-тін.
«Сырты сұлуға көз, іші сұлуға жүрек қызығады» деген халықпыз. Ол дәуірдегі арлы аналар өз алдына бір өмір еді. Өйткені, қазақтың кез келген келіншегі күйеуіне жас көңілін білдіре алмайтын. Он шақты ұрпағын шұбыртып, ел алдында ақ жаулықты ана атанғанымен, үйдегі отағасыға ләм деуге батылы жетпейтін. Немерелеріне кимешекті әже болса да, қариясына тіктеп қарамайтын. Иманның күштілігі сонша, сол жандар имене төмен қараған жүздерімен, қадірін өсірген қастерлі ұятын кебін етіп, жұмағының іргетасын осы өмірден бастап өріп кетті. Алайда бұдан артық болмаса, олар ешкімнен кемімеді, еш жасымады, бірде-бір өкінбеді. Себебі өмірлеріне өздері қайшы болып, Алланың берген жақсы қасиетін санасымен қимады. Сонда олар ұялшақ болған ба? Әлбетте, ұяңдық ұяттың бір бұтағы. Қазіргі қазақтың біразы ненің ұятты, ненің ұятты емесін ажырата алмай қалғандай.
Адамның түйсік қызметін жүйелеуші әдеп. Ол санаға шек, тілге тиек, жүріске тоқтам. Үш түрлі ұят яғни Алладан, адамнан, өзінен ұялу бар. Ұяттың Ұлы иесі Жаратушыдан адамның ұялуы тиіс. Жаны мұрын ұшына жеткенде, саудасы тығырыққа тірелгенде, отбасы қиындыққа ұшырағанда, оған алақанын тосып, екі қолын ұялмастан жаяды, жылана сұрайды. Оның бұйрықтары мен тыйымына келгенде, бойын не ойын ұсынбақ түгілі, ұмытып кетеді. Міне, осы тұста адамның ұяты өлшенеді. Алладан ұялу – Жаратқанға құрмет, назарын әркез сезіну, оның алдында абыройын сақтау деген. Бұл екінің бірінен табыла бермейді. Адамдардан ұялу – өзгеге құрмет, өзінен ұялу – өзін сыйлағаны, ұятымен үндескені. Мәселен, өмірде «Өзін танығысы келген адам жалғыз қалғандағы ахуалына қарасын» деген ғұламалар. Тіптен «Адамдардан ұялғанша, өзіңнен өзің ұял» деп, «Ұяты жоққа дәріс жоқ» дейді де.  Өткен заманнан үш жақсы бар. Олар: «Ердің ұяты жақсы, әйелдің ұяты одан жақсы»; «Әр адамның әділ болғаны жақсы, басшының әділдігі одан да жақсы»; «Қарттың тәубелілігі жақсы, жастардың тәубелі болуы тіптен жақсы».
Әлбетте адамды «Бетсіз» деп жүзінен, «Ұяты бар» деп, ісінен танитын халық турашыл. Бір ойшылдың «Ұятсыз адам иттен де жаман» дегенін оқып, иттен ұят іздегеніне таң қалдым. Алайда, сол қазанның қақпағын аңдушыда мынадай бір әдеп бар екен. Ала бөтен жерге барып, нәжісін шығарады да, топырақты бұрқырата отырып, төрт аяғымен көмеді, сосын орнынан жылжиды екен. Ал, күні кеше Елордамыздың қақ ортасында нәжісін тастап жүре беретін небір адамдардың барын естігенде «Ең болмаса ит екеш иттен де өнеге алмаған екен» деп қынжылдым. 
Біздер сүйіп қосылған жұбымызды таза шынайы жүрекпен жақсы көру, қарым-қатынасты құрметтеуде Мұхаммед (с.ғ.с) пайғамбардан бастап, кешегі бабалар өнегесіне еліктейміз. Бүгінгі таңда осы құрмет пен махаббат адасып барады. Өйткені қаражаты бар қалталы әйелдерді аңдыған, оларды әдейілеп арнайы іздеген, жолдарына шаршанды «жаным» сөзімен тұзақ құрып, ұятсыз тірліктерін бір түннен асырмайтын, өтірік қылымситын ерлер, оның ішінде жастар көбейді. Егер де, бұл зина орта жолдан тоқтап, әрі қарай отбасын құрумен жалғасқан күнде, көбінесе ерлердің өкшеқұлдар мен жорғаларға айналуына бір себеп болуда. Осы біз өр рухты, қайсар мінезділіктен шығып, ұятсыздыққа көшкен жоқпыз ба?  
Әр үйдің қос бәйтерегіне шаңырақтың босағасы шаттанып, қуаныштан шалқиды екен. Өкініштісі олардың көздері кетсе, ұрпағы мұраға балқитын болды. Әке мен ананың өмір бойы тірнектеп жинаған дүниесіне таласып, белдері бүгіліп өздері жинағандай, бет жыртысып, ақырында ағайын мен ағайын, абысын мен абысын, бала мен баланың ара жігі ашылып, бірін-бірі соттың алдына сүйрелеу көбейді. Мұсылман ұлылығына көсем болған Мұхаммед (с.ғ.с) пайғамбарымыз: «Ұят кетсе, екіншісі де кетеді» деп, ұят пен иманды егіз санаса, ұлтының кемеңгерлігіне дана болған Абай атамыз: «Кімнің ұяты жоқ болса, оның иманы да жоқ» деп мақұлдайды. Ал, қазақтың қарапайым шекарасы бір ғана «Ұят боладысы». Ендеше, ұяты бардың иманы тірі, ұяты жоқтың иманы өлі. Ұяттылық беттің оты, ұятсыздық рухтың өшкен шоғы!
Нұрлан қажы БАЙЖІГІТҰЛЫ,
дінтанушы, имам
05 қараша 2019 ж. 44 0

Жаңалықтар мұрағаты

«    Қараша 2019    »
ДсСсСрБсЖмСбЖс
 123
45678910
11121314151617
18192021222324
252627282930