Қазақ тілді контент қалай қалыптасуда?

Тәуелсіздіктің алғашқы онжылдықтарында қазақ тілінің қолдану аясы негізінен ресми сала, ауылдық жерлер және дәстүрлі өнер шеңберінде шектеліп келді. Үлкен мегаполистерде «қала мәдениеті» көбінесе орыс тілді ортамен ассоцияланды. Алайда урбанизация процесі мен ауылдан қалаға бет алған жас буынның өкілдері бұл қалыпты бұзды. Олар өз ана тілін ұялатын емес, керісінше, мақтан тұтатын, заманауи өмір салтымен ұштастыратын құндылыққа айналдырды. Дәл осы әлеуметтік сұраныс цифрлық платформалар арқылы жаңа мазмұнға ие болды. Қазақ тілді контенттің өркен жаюына әрқайсысының өз орны бар үш негізгі цифрлық экожүйе ықпал етіп отыр.

YouTube — Терең таным және авторлық мейнстрим. Бүгінгі таңда YouTube классикалық теледидарды толықтай алмастырды десек артық кетпейміз. Тарихи деректерді, ғылымды, психологияны және экономиканы қарапайым әрі тартымды тілмен түсіндіретін авторлық арналар тұрақты түрде жоғары қаралым жинауда. Бұл платформа аудиторияның ұзақ форматты, салмақты ой мен сараптамаға деген сұранысын қанағаттандырып отыр.

TikTok — Жылдамдық, юмор және мәдени код: TikTok платформасы қазақ тілінің жастар арасындағы маңызды қарым-қатынас құралына айналуына септігін тигізді. Қысқа әзілдер, өмірлік жағдайларға негізделген скетчтер мен мемдер ұлттық ерекшеліктерді жаңа қырынан көрсетті. Нәтижесінде, қазақша сөйлеу «көне» немесе «шектеулі» емес, керісінше, өте серпінді әрі заманауи көріне бастады.

Подкасттар — Интеллектуалды диалог алаңы: Қоғамдағы өзекті мәселелерді (гендерлік теңдік, кәсіпкерлік, дін, тұлғалық даму) бүркемелемей, ашық талқылайтын подкасттар көбейді. Бұл формат қоғамда пікірталас мәдениетін қалыптастырып, сарапшылар мен ойшылдардың үнін халыққа тікелей жеткізуге жол ашты.

Қазақ тілді контенттің бұл өсімі ұлттық бірегейлікті қалыптастыруда мынадай түбегейлі өзгерістер әкелуде. Дәстүр мен заманауилықтың синергиясы. Бұрынғыдай ұлттық құндылықтарды тек музей экспонаты немесе қатаң қағида ретінде емес, заманауи дизайн, музыка, мода және кино арқылы көрсету үрдісі қалыптасты. Стереотиптерді жою: Қазақ тілінде сапалы бизнес-тренингтер, технологиялық жаңалықтар мен IT туралы контенттің пайда болуы «қазақ тілі тек гуманитарлық саланың тілі» деген қате түсінікті түп-тамырымен жойды. Біртұтас ақпараттық кеңістік: Еліміздің әр түкпіріндегі жастардың ортақ тақырыптарды тұтынып, бір мезгілде бір әзілге күліп, бір мәселені талқылауы ұлттық сананың бірігуіне тікелей әсер етуде. Қазақ тілді контенттің бұл қарқынды дамуы — уақытша құбылыс емес, ұлттың рухани және мәдени тұрғыдан ес жиюының, өзін-өзі тануының заңды кезеңі. Бұл үрдіс креативті экономиканың дамуына жол ашып қана қоймай, жаһандану дәуірінде ұлттық кодымызды сақтап қалудың басты тірегіне айналып отыр. Алдағы уақытта бұл бағыт сапалық деңгейден халықаралық деңгейге өтуі тиіс: қазақ тіліндегі сапалы анимациялар, халықаралық деңгейдегі кинолар мен ғылыми жобалар жаһандық нарыққа шығуға әлеуетті.

Ауылдың мамыражай кеші. Әр үйдің алдында топ-топ болып жиналып, әңгіме дүкен құрған әжелер. Күннің батқанын аңғармай доп теуіп қуаласқан балалардың дауысы. Иә, бұл менің өткен балалық шағым. Ал қазір ше? Ауылдың иісін аңсап сағынышпен жол тарттым. Көне үй, шаңы бұрқыраған көше, ескі мектеп қабырғасы бәрі-бәрі орнында. Бірақ, көшеде тірі жан көрінбейді. Бұрыңғыдай қуаныш, шаттық жоқ. Себебі, қазіргі жаһандану заманындағы ғаламтор, көгілдір экран мен алуан түрлі фильмдер ересектерді ғана емес, балаларымызды да «жаулап» алды.

Бүлдіршіннің көріп тамашалайтын туындыларының басым бөлігі – мульт­фильмдер. Ал сол көріп жүрген батыстық мультфильмнің балаңыздың денсаулығына, психикасына, ұлттық болмысына қандай әсерін тигізетінін білесіз бе? Баланың сана-сезімін, бүтін психологиясын не адам емес, не құбыжық емес бейнелер жаулап алған. Ал оған тосқауыл боларлық деңгейдегі ұлттық өнімдеріміз жоқтың қасы. Қай үйдің баласы болмасын үстіне жамылғыны жауып алып «Супермен», қолына қылыш ұстап «Тасбақа-ниндзя», тағы бірі – «Өрмекші адам» болып тыным таппайды. Жаһандану үрдісі белең алған шақта батыстан келген анимациялық фильмдер жас ұрпағымыздың санасын улауда. Шетелдік мультфильмді қарасаңыз балаларды қызықтыру үшін барлық жағдай ойластырылған. Түрлі-түсті жарқыраған бейнелер балалар түгілі ересектердің өзін еріксіз баурап алады. Осыдан барып сана-сезімі, өзіндік ұстанымы әлі қалыптасып үлгермеген балалардың мінез-құлқында өзгерістер пайда болады. Күндіз-түні жағымсыз әсердегі фильмдер мен ағыл-тегіл төгілген қанды көріп, содан тәрбие алып өскен ұрпақ не болмақ? Біз балаларға барынша қазақ ертегілерін айтып, қазақ анимациясын көрсетеміз. Әрине, қызығады, көреді. Бірақ олар да санаулы. Қайта-қайта көруден жалығады. Әлсіз тұсы сол батыстық мультфильмдердің көптігінен қазақ анимациясы кенде қалып жатады.

1967 жылы Ә.Қайдаровтың «Қарлығаштың құйрығы неге айыр?» мультфильмі ұлттық анимацияның бастауы болды. Бірнеше жылдан соң Ж.Дәненов пен Ұ.Қыстауовтың «Алпамыс батыр», «Айдаһар аралы», Е.Әдірахмановтың «Тапқыштар», «Бозторғай», Б.Омаровтың «Үш шебер», «Қаңбақ шал», Т.Мұқановтың «Жібек шашақ», «Қайшы», Қ.Сейденовтың «Тігінші мен ай», «Қадірдің бақыты» сынды мультфильмдері халыққа танымал болып, жүзден аса графикалық және қуыршақ фильмдер дайындалған. 1991 жылы ел тәуілсіздік алған соң мультфильм түсіру жұмысы біраз уақытқа тоқтаған. Одан кейінгі жылдары жекеленген студиялар қазақ анимациясын құрастыруды қолға алды. «Сақ» киностудиясы түсірген «Қошқар мен теке», «Қазақ елі» мультфильмдері байқауларда бірнеше рет марапатталып, балалар мен үлкендердің көңілінен шығып, сүйікті мультфиліміне айналған болатын. «Azia animation» студиясы ұсынған ағайынды Артур, Игорь Краустың идеясымен түсірген «Алдар көсенің қызықты оқиғалары» экранға шығып, көрерменге жол тартып жүр. Алайда біріне ұнаса, енді бірі ерсі түсірілгенге балады. Графикалық тұсы да батыстікінен әлдеқайда төменде. Ересектер мен балалардың серігіне айналған «youtube» желісіндегі қазақ анимациясына қарағанда шет елдік мультфильмдердің қарау саны миллионнан асады. Көргің келмесе де автоматты түрде құбыжық анимацияға қосып жібереді. Ұялы телефонның функциясына қанықпаған бүлдіршін сол қосылған мультфильмді көреді. Ойы енді ғана қалыптасып келе жатқан баланың санасын қан-жоса болып бірін-бірі өлтіргендер улап жатқанын бірі білсе, бірі білмейтіні өкінішті. Батыстық анимациялар қазақ баласының психологиясына ғана емес, тіл мен ұлтқа деген құрметіне кері әсер етеді. Ал сіз балалардың ойынына зер салып көрдіңіз бе? Экрандағы жағымсыз кейіпкерді ойын баласының бойынан оңай аңғарасыз.

– Менің екі қызым бар. Біріншісі ұялы телефонда ғаламтор болса болды «берге» салып жылайды. Мүмкін кішкентайынан мультфильм көрсетіп үйреніп қалған соң болар. Тіпті азаннан кешке дейін не ас ішпей, не ұйықтамай көруге дайын. Қолынан ала алмаймыз. Жөнді мультфильм көрсе бір сәрі ғой. Түрлі шетелдің қорқынышты анимациясын көріп, түнімен ұйықтамай шошынып шығатыны тағы бар. Ал екінші қызым мүлдем қызықпайды. Оңбай сабақ алған соң екіншіме қатты көңіл аудардым. Баланың ой-өрісінің өсуіне ананың алатын орны ерекше екенін кеш түсінгеніме өкінемін, – дейді ата-ана А.Тілепова.

Балаңыз мультфильм көргенде оның мазмұнына мән беріңіз. Бірге отырып көріңіз. Көрген соң бірге талқылаңыз. Балаңыз көргенінен сабақ ала алды ма? Ерінбеңіз! Жіті қадағалаңыз. Бала тәрбиесі – өте нәзік дүние. Ол ұзақ жылдар бойы қалыптасады. Ал ең дұрысы – баламен көбірек тілдесу. Ешбір фильм сіз оқып берген ертегі мен аңыздың орнын баса алмайды.

Қазақ «Ер Төстігінің» батыс «Бэтменінен» қай жері кем? Сапасы жоғары, графикасы мықты тың дүниелер шығарса қызықпайтын бала жоқ шығар, сірә?! Қазақ мифін жандандырып, бүлдіршінімізге ұлттық нақыштағы, рух пен ұлттық намыс дарытатын мультфильмді өмірге әкеліп, көгілдір экранымызды түзеуіміз қажет. Ештен кеш жақсы...