Банктер қаламаған жүйе: бірыңғай QR Қазақстанда қалай іске қосылды?
2026 жылғы 19 шілдеден бастап Қазақстанда банкаралық бірыңғай QR-төлем жүйесі ресми түрде іске қосылды.
Бұл жаңашылдық кез келген банктің мобильді қосымшасы арқылы бір QR-кодпен төлем жасауға мүмкіндік береді. Жаңа жүйе қоғамда үлкен қызығушылық тудырып, оның артықшылықтары мен кемшіліктері қызу талқылануда. Осыған байланысты Қазақстан Ұлттық банкі бірыңғай QR ешбір төлем тәсілін алмастырмайтынын және оны пайдалану міндетті емес екенін бірнеше рет түсіндірді.
Бірыңғай QR – қосымша мүмкіндік
Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменовтің айтуынша, бірыңғай QR – бұл қолданыстағы төлем құралдарының орнына келетін жүйе емес, керісінше тұтынушыларға қосымша ыңғайлылық ұсынатын сервис.
Яғни, азаматтар бұрынғыдай қолма-қол ақшамен, банк картасымен, Apple Pay, Google Pay немесе жекелеген банктердің QR-кодтары арқылы төлем жасай береді. Ал бірыңғай QR – сол мүмкіндіктердің тағы бір баламасы ғана.
Оның айтуынша, ешкім кәсіпкерлерді де, сатып алушыларды да жаңа жүйені пайдалануға міндеттемейді. Әрбір дүкен мен әрбір тұтынушы өзіне қолайлы төлем әдісін таңдай алады.
Бірыңғай QR қандай мәселені шешеді?
Осы уақытқа дейін Қазақстандағы ірі банктер өздерінің жеке QR-төлем жүйелерін дамытып келді. Соның салдарынан белгілі бір дүкенде орнатылған QR-код тек сол банк клиенттеріне ғана қызмет көрсететін жағдайлар жиі кездесетін.
Мысалы, сатушы бір банктің терминалын пайдаланса, басқа банктің клиенті сол QR арқылы төлем жасай алмайтын. Мұндай жағдайда дүкендер бірнеше түрлі QR-код орналастыруға мәжбүр болды.
Бірыңғай QR жүйесі осы мәселені шешеді. Енді сатушы бір ғана QR-кодты пайдалана отырып, әртүрлі банктің клиенттерінен төлем қабылдай алады. Бұл кәсіпкерлер үшін де, сатып алушылар үшін де уақытты үнемдеп, төлем жасау процесін айтарлықтай жеңілдетеді.
Банктер бастапқыда неге қарсы болды?
Ұлттық банк төрағасының мәліметінше, алғашқы кезеңде коммерциялық банктер бірыңғай QR жүйесін енгізуге аса қызығушылық танытпаған.
Өйткені әрбір банк өз клиенттерін өзінің экожүйесінде ұстап қалуға мүдделі болды. Банктер мобильді қосымшалары мен төлем сервистерін дамытуға қомақты қаржы жұмсағандықтан, өз инфрақұрылымының сақталғанын қалады.
Тимур Сүлейменовтің айтуынша, дәл осы себепті Ұлттық банк бірыңғай платформаны құру бастамасын көтерді. Өйткені мұндай жүйе нарықтағы бәсекелестікті арттырып, тұтынушылардың таңдау мүмкіндігін кеңейтеді.
Жүйе қалай жұмыс істейді?
Бірыңғай QR инфрақұрылымын Ұлттық банктің еншілес ұйымы – Ұлттық төлем корпорациясы қамтамасыз етеді.
Жүйеге қосылған банктердің клиенттері кез келген қатысушы банктің терминалы арқылы төлем жасай алады. Бұл үшін дүкенге бірнеше QR орналастырудың қажеті жоқ.
Сонымен қатар кәсіпкерлер бұрынғы POS-терминалдарын пайдалануды жалғастыра береді. Яғни қосымша қымбат жабдық сатып алу міндеттелмейді.
Ең бастысы – сатып алушылар үшін бірыңғай QR арқылы төлем жасау толықтай тегін.
Комиссия қалай есептеледі?
Жүйе іске қосылғаннан кейін кәсіпкерлерді ең көп алаңдатқан мәселе – комиссия көлемі болды.
Ұлттық банк заңнамада нақты талап бекітілгенін мәлімдеді. Оған сәйкес, банкаралық QR арқылы төлем қабылдағаны үшін алынатын комиссия банк карталары бойынша эквайринг комиссиясынан жоғары болмауы тиіс.
Егер сатып алушы мен сатушы бір банктің клиенттері болса, тарифті сол банк өзі белгілейді.
Ал банктер әртүрлі болған жағдайда комиссия бірнеше бөлікке бөлінеді:
- комиссияның бір бөлігі сатып алушының банкіне түседі;
- қалған бөлігі кәсіпкерге қызмет көрсететін банкке беріледі;
- Ұлттық төлем корпорациясы жүйені техникалық қамтамасыз еткені үшін небәрі 0,05 пайыз алады.
Ал телефон нөмірі арқылы ақша аудару қызметі бойынша Ұлттық төлем корпорациясы банктерден ешқандай комиссия алмайды.
Комиссиялар төмендей ме?
Ұлттық банк комиссия мөлшерін тікелей белгілей алмайтынын айтты. Себебі бұл коммерциялық банктердің өзара көрсететін қызметі саналады.
Дегенмен Ұлттық банк Тарифтік кеңес аясында банктермен бірлесіп комиссияларды кезең-кезеңімен төмендету мәселесін қарастыруды жоспарлап отыр.
Реттеушінің пікірінше, жүйеге қатысушылар саны артқан сайын және банктер арасындағы бәсекелестік күшейген сайын комиссия мөлшері де біртіндеп азаяды.
Алғашқы нәтижелер қандай?
Бірыңғай QR ресми түрде 19 шілдеде іске қосылғанымен, кейбір банктер жүйеге екі күн бұрын қосылған.
Ұлттық банктің мәліметінше, іске қосылған алғашқы күндерден бастап жаңа жүйе арқылы шамамен бір миллион транзакция жүргізілген.
Бұл көрсеткіш қазақстандықтардың жаңа сервисті белсенді пайдалана бастағанын көрсетеді.
Неліктен асығыс қорытынды жасауға болмайды?
Ұлттық банк өкілдерінің айтуынша, жүйе жұмысын бастағанына небәрі бір ай ғана болды. Сондықтан оның тиімділігі туралы нақты қорытынды жасауға әлі ерте.
Алдағы уақытта жүйеге жаңа банктер қосылады, тарифтік саясат жетілдіріледі, техникалық мүмкіндіктер кеңейтіледі және қызмет көрсету сапасы артады деп күтілуде.
Сондай-ақ реттеуші кәсіпкерлер мен банктердің ұсыныстарын ескере отырып, жүйені одан әрі жетілдіру жұмыстарын жалғастырады.
Бірыңғай QR жүйесінің енгізілуі Қазақстанның цифрлық қаржы инфрақұрылымын дамытудағы маңызды қадамдардың бірі болды. Оның басты мақсаты – төлем жасауды барынша ыңғайлы, әмбебап әрі барлық банк клиенттері үшін қолжетімді ету.
Бұл жүйе қолданыстағы төлем құралдарын алмастырмайды, керісінше азаматтарға қосымша таңдау мүмкіндігін береді. Сатып алушылар өздеріне ыңғайлы төлем тәсілін еркін таңдай алады, ал кәсіпкерлер кез келген банктің клиенттерінен төлем қабылдау мүмкіндігіне ие болады.
Алғашқы күндердің өзінде миллионға жуық операцияның орындалуы жаңа жүйенің халық арасында сұранысқа ие екенін көрсетті. Алдағы уақытта банктердің толық қосылуы, комиссиялардың біртіндеп төмендеуі және төлем инфрақұрылымының дамуы бірыңғай QR жүйесінің тиімділігін одан әрі арттырады деп күтілуде.
